Nhìn từ bên ngoài, H.R. 5334 chỉ là một đòn giáng kinh tế quyết liệt. Nhìn kỹ hơn, đó là một cuộc giằng co muôn đời về bản chất của Hiến pháp Hoa Kỳ.
Bởi YAN D. PHAM
Trong các hành lang của Điện Capitol, sức mạnh thường được đo bằng quy mô của những con số.
Ngày 16 tháng 9, Hạ viện Hoa Kỳ bỏ phiếu 262–159 để thông qua tu chính án của Thượng viện đối với H.R. 5334 — Đạo luật Trừng phạt Nga và Iran Lindsey O. Graham năm 2026. Trước đó một tháng, Thượng viện đã phê chuẩn nó với tỷ lệ áp đảo 86–11. Những con số này vẽ nên một bức tranh hoàn hảo về sự đồng thuận lưỡng đảng: Quốc hội đang phô diễn uy lực lập pháp để trừng phạt nước Nga bằng một hệ thống thuế quan có thể lên tới 100%.
Nhưng đằng sau sự đồng thuận rầm rộ đó là một câu hỏi thể chế đầy nhức nhối: Khi Quốc hội dùng luật để buộc hành pháp gây sức ép lên một đối thủ nước ngoài, họ còn giữ lại được bao nhiêu quyền kiểm soát nếu chính Tổng thống được trao chìa khóa để vô hiệu hóa những đòn trừng phạt ấy?
Một đạo luật, hai cánh cửa
H.R. 5334 không đơn thuần là một danh sách trừng phạt; nó là một thiết kế thể chế hai tầng.
-
Cánh cửa thứ nhất: Sức ép lập pháp. Đạo luật siết chặt thòng lọng lên các thực thể tài chính Nga, đồng thời đe dọa trừng phạt kinh tế bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ Moscow né tránh trừng phạt hay tiếp tục mua năng lượng của Kremlin.
-
Cánh cửa thứ hai: Van an toàn của Tổng thống. Section 115 cho phép Tổng thống tạm ngừng (waiver) các biện pháp trừng phạt hoặc thuế quan thuộc Title I, miễn là ông gửi một văn bản xác nhận tới Quốc hội rằng quyết định đó phục vụ “lợi ích quốc gia”.
Sự tồn tại của cánh cửa thứ hai không phải là một sự tình cờ pháp lý. Trong Tuyên bố Chính sách Chính quyền (SAP)ngày 28 tháng 7, Văn phòng Quản lý và Ngân sách (OMB) đã công khai hoan nghênh việc dự luật trao “quyền tùy nghi đầy đủ cho Tổng thống đối với các khoản miễn trừ” (full Presidential discretion on waivers). Nhà Trắng nhìn nhận đây là công cụ cốt lõi để Tổng thống linh hoạt chấm dứt trừng phạt khi đạt được một thỏa thuận hòa bình.
Nói cách khác, quyền miễn trừ không phải là một “lỗ hổng” vô tình xuất hiện. Nó được thiết kế hoàn hảo ngay từ đầu với sự đồng thuận của chính quyền.
Mối nghịch lý của chính trị hiện đại
Sự giằng co này chạm đến trọng tâm của nền cộng hòa Hoa Kỳ.
Hiến pháp trao cho Quốc hội quyền điều chỉnh thương mại quốc tế và đặt ra nghĩa vụ bắt buộc cho cơ quan hành pháp. Nhưng ngoại giao thực tế lại đòi hỏi sự uyển chuyển — một thứ luật pháp cố định không thể đáp ứng. Một lệnh trừng phạt cứng nhắc có thể triệt tiêu đòn bẩy đàm phán, làm tổn hại đồng minh, hoặc chặn đứng một cơ hội hòa bình vừa hé mở.
Do đó, khoảng cách giữa văn bản pháp lý và thực thi thực tế đã tạo ra hai góc nhìn đối lập:
-
Góc nhìn chỉ trích (Phe Dân chủ Hạ viện): Section 115 trao cho Tổng thống một “tấm séc trắng”, cho phép hành pháp tự ý làm suy yếu chính sách mà Quốc hội vừa vất vả ban hành.
-
Góc nhìn chiến lược (Nhà Trắng & Phe ủng hộ): Trừng phạt chỉ là phương tiện, không phải mục đích. Quyền miễn trừ biến trừng phạt thành một đòn bẩy đàm phán linh hoạt, cho phép Tổng thống tăng hoặc giảm áp lực tùy theo diễn biến trên bàn thương lượng.
Cả hai cách diễn giải đều đúng. Và đó chính là bí ẩn lớn nhất của quyền lực hành pháp: Một đạo luật có thể tiếp tục tồn tại trên giấy, nhưng nó sống hay chết trong thực tế lại phụ thuộc hoàn toàn vào cây bút của Tổng thống.
Khi tiền lệ vượt xa một nhiệm kỳ
Th thói quen, công chúng thường coi khoảnh khắc một dự luật được thông qua là điểm kết thúc. Nhưng đối với các chính sách đối ngoại trao quyền rộng rãi cho hành pháp, đó mới chỉ là điểm bắt đầu.
Hôm nay, cơ chế này được áp dụng cho Nga dưới thời chính quyền hiện tại. Nhưng ngày mai, nó có thể được dùng cho Iran, Trung Quốc, hoặc bởi một Tổng thống thuộc đảng đối lập với những mục tiêu hoàn toàn khác. Quyền lực thể chế luôn có tuổi thọ dài hơn bất kỳ nhiệm kỳ Tổng thống nào.
| Giai đoạn | Quyền lực thuộc về ai? | Bản chất thực thi |
| Bỏ phiếu ban hành (H.R. 5334) | Quốc hội (Quyền Lập pháp) | Xác định nguyên tắc & công cụ trừng phạt |
| Thực thi & Miễn trừ (Section 115) | Tổng thống (Quyền Hành pháp) | Decides mức độ, thời điểm & ngoại lệ thực tế |
| Giám sát sau ban hành | Quốc hội & Cử tri | Kiểm tra hành vi (không có quyền phê chuẩn lại) |
Giám sát một quyền lực sau khi đã trao đi khác hoàn toàn với việc trực tiếp phê chuẩn từng ngoại lệ. Và sự khác biệt đó đang đẩy H.R. 5334 vào một vùng xám thể chế nhạy cảm.
Câu hỏi thật sự của nền Cộng hòa
Tóm lại, cuộc tranh luận xung quanh H.R. 5334 không chỉ đơn thuần là việc Hoa Kỳ nên trừng phạt Nga mạnh đến mức nào. Đó là bài kiểm tra về cách một chính quyền phân bổ quyền lực trong thế giới hiện đại:
Nếu Quốc hội muốn một lệnh trừng phạt mang tính bắt buộc tuyệt đối, họ phải giới hạn quyền miễn trừ của Tổng thống đến đâu? Và nếu Tổng thống có thể dễ dàng gạt bỏ một biện pháp mà Quốc hội vừa bỏ phiếu thông qua, thì ý chí cuối cùng thuộc về cơ quan đại diện cho dân chúng, hay thuộc về người ngồi trong Phòng Bầu dục?
Đây không phải là câu hỏi dành riêng cho một cá nhân hay một nhiệm kỳ Tổng thống. Đó là câu hỏi về kiến trúc của bộ máy nhà nước Mỹ.
Nền cộng hòa không chỉ được thử thách ở khoảnh khắc Quốc hội bấm nút bật công tắc trừng phạt. Nó được thử thách ở khoảnh khắc Tổng thống đặt tay lên công tắc đó và quyết định có bật nó lên hay không.
Và câu hỏi nhức nhối nhất vẫn còn treo lơ lửng: Ai mới là người thực sự có quyền kiểm soát bàn tay đang đặt trên công tắc ấy?
