Trong hơn một thập niên hoạt động với tư cách một người bất đồng chính kiến, tôi chưa từng biết đến bất kỳ khoản hỗ trợ nào từ USAID dành trực tiếp cho bản thân mình, các bạn đồng chí hướng hay cho các tổ chức xã hội dân sự độc lập mà tôi có dịp tiếp xúc. Đối với nhiều nhà hoạt động dân chủ và nhân quyền ở Việt Nam, cái tên USAID thực ra không phải là một sự hiện diện quen thuộc. Trái lại, những đơn vị thường xuyên được nhắc đến trong các chương trình hợp tác của USAID lại chủ yếu là các cơ quan nhà nước, các tổ chức quần chúng hoặc các tổ chức phi chính phủ do nhà nước bảo trợ (GONGO – Government-Organized Non-Governmental Organization).
Trong bối cảnh Việt Nam, các GONGO thường hoạt động dưới sự quản lý hoặc ảnh hưởng của hệ thống chính trị, nhiều tổ chức trực thuộc hoặc có quan hệ chặt chẽ với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị – xã hội. Khi các chương trình viện trợ quốc tế được triển khai, phần lớn đều phải thông qua những đối tác đã được nhà nước chấp thuận. Vì vậy, việc các GONGO trở thành đối tác thực hiện hoặc hưởng lợi từ nhiều dự án quốc tế là điều không có gì khó hiểu.
Trong khi đó, các tổ chức xã hội dân sự độc lập – những tổ chức không chịu sự kiểm soát của nhà nước – lại gần như không có tư cách pháp lý để hoạt động công khai. Các nhóm này thường đối mặt với sự trấn áp của chính quyền và do đó tất nhiên là đi cùng với rào cản về đăng ký, gây quỹ và triển khai dự án. Vì thế, cơ hội tiếp cận các nguồn viện trợ quốc tế, trong đó có các chương trình của USAID hầu như không có. Đây là thực tế mà nhiều nhà hoạt động trong nước đều đã trải nghiệm.
Chính vì vậy, tôi rất ngạc nhiên khi có một số người ủng hộ Tổng thống Donald Trump cho rằng bất kỳ ai chỉ trích Trump đều là vì trước đây họ đã nhận tiền từ USAID (Trump cắt USAID. Đó là một suy luận quá đơn giản và không phản ánh đúng thực tế mà nhiều nhà hoạt động độc lập ở Việt Nam đã trải qua. Điều đáng nói là luận điệu này vốn từ lâu đã được các dư luận viên sử dụng để quy chụp những tiếng nói bất đồng, mặc dù họ hiếm khi đưa ra được bằng chứng cụ thể.
Điều khiến tôi thất vọng hơn là đến nay ngay cả luật sư Võ An Đôn cũng dường như chia sẻ cách nhìn đó. Theo tôi, nếu từng có nhiều năm hoạt động trong môi trường xã hội dân sự và nhân quyền ở Việt Nam, hẳn sẽ thấy rằng những người hoạt động độc lập không phải là nhóm được hưởng lợi từ các chương trình của USAID. Ngược lại, trong nhận thức của tôi và của nhiều người cùng hoàn cảnh, các đối tác xuất hiện thường xuyên trong các dự án của USAID lại chủ yếu là các cơ quan nhà nước hoặc các GONGO được chính quyền công nhận. Vì vậy, việc đồng nhất những người phản đối việc cắt giảm USAID với những người từng nhận tiền từ USAID không chỉ thiếu cơ sở mà còn vô tình lặp lại một cách quy chụp vốn đã được sử dụng từ lâu để làm mất uy tín các tiếng nói độc lập.
(Tôi đảm bảo với các bạn, USAID chẳng biết các nhà đối kháng ở Việt Nam là ai luôn. Và tôi cũng chẳng cần USAID, tui chỉ cần những người theo dõi tôi thỉnh thoảng mua vài lít nước mắm và mật ong là tôi đủ sống qua ngày. Tôi biết ơn tấm lòng của những người ủng hộ tôi hơn một thập niên nay)
