Năm 2025, 60% sản lượng đất hiếm của thế giới được khai thác tại Trung Quốc. Ưu thế của Trung Quốc còn thể hiện rõ hơn ở lĩnh vực tinh luyện đất hiếm từ quặng thô. Năm 2025, 85% tổng lượng đất hiếm trên thế giới được tinh luyện tại Trung Quốc. Và dĩ nhiên, Bắc Kinh không ngần ngại sử dụng vị thế thống trị này như một vũ khí ngoại giao và thương mại.
Thùy Dương – RFI
Ví dụ, tháng 04/2025, Trung Quốc áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với 7 loại đất hiếm quan trọng. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (AIE), trong một báo cáo công bố vào tháng 7 vừa qua, được Le Figaro trích dẫn, các biện pháp nói trên của Bắc Kinh « đã khiến khối lượng xuất khẩu từ Trung Quốc sụt giảm mạnh trong tháng 4 và tháng 5, đẩy nhiều nhà sản xuất ô tô tại Mỹ, châu Âu và các khu vực khác vào tình thế khó khăn trong việc bảo đảm nguồn cung nam châm vĩnh cửu ».
Để đối phó với thế thống trị đất hiếm của Trung Quốc, trong vài năm trở lại đây các nước phương Tây đã và đang đẩy mạnh hàng loạt dự án. Những nỗ lực của phương Tây, dù muộn, nhưng dẫu sao cũng đã phát huy kết quả : tỷ trọng của Trung Quốc trong lĩnh vực tinh luyện đất hiếm đã giảm từ 90% xuống còn 85% sau 2 năm.
Chính phủ các nước phương Tây tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc như thế nào ?
Nhận thức ngày càng rõ ràng về mức độ dễ bị tổn thương trước sự lệ thuộc vào Bắc Kinh cũng như các biện pháp khống chế của Trung Quốc, các nước phương Tây, từ Mỹ đến châu Âu và cả Úc, Nhật Bản … đều đã có nhiều sáng kiến nhằm gia tăng tính tự chủ.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (AIE), chính phủ nhiều nước đã « triển khai nhiều công cụ chính sách công nhằm giảm mức độ dễ bị tổn thương trong toàn bộ chuỗi cung ứng đất hiếm, đặc biệt trong các lĩnh vực thương mại, tài trợ dự án, nghiên cứu và phát triển, cũng như về các quan hệ đối tác quốc tế ».
Washington đặc biệt tích cực trong lĩnh vực này và đang thúc đẩy việc đưa vào khai thác các mỏ đất hiếm ngay trên lãnh thổ Mỹ, nhất là tại bang Montana ; đồng thời dành những khoản đầu tư lớn để thiết lập quan hệ đối tác với các doanh nghiệp phương Tây đã có mặt trong lĩnh vực này, như Sunrise Energy Metals của Úc.
Lấy ví dụ kim loại scandium. Sản lượng scandium hàng năm chỉ vỏn vẹn vài tấn. Đây là một trong những kim loại đắt đỏ nhất thế giới, với giá hơn 100 đô la Mỹ mỗi gram, đồng thời cũng là một trong những nguyên liệu có tầm quan trọng chiến lược nhất, vẫn theo báo Le Figaro. Scandium đặc biệt được sử dụng trong ngành công nghiệp quốc phòng và hàng không vũ trụ, hai lĩnh vực đương nhiên rất được Lầu Năm Góc quan tâm. Chính phủ Mỹ càng cảnh giác bởi nguồn cung scandium hiện nay phần lớn nằm trong tay Trung Quốc.
Ngày 08/08 vừa qua, bộ Quốc Phòng Mỹ đã cam kết cho công ty Úc, Sunrise Energy Metals vay 400 triệu đô la để giúp công ty triển khai dự án mở một mỏ khai thác scandium ngay tại Úc. Cho đến nay, trên thế giới chưa có mỏ nào chuyên khai thác riêng loại kim loại này : scandium thường được khai thác cùng với các kim loại khác.
Mỹ cũng tăng cường các thỏa thuận song phương, đặc biệt với Úc, quốc gia sở hữu tiềm năng rất lớn về đất hiếm, cũng như Ả Rập Xê Út và Malaysia.
Liên Hiệp Châu Âu và Pháp thì sao ?
Tương tự như Mỹ, Liên Hiệp Châu Âu và Pháp cũng đã xây dựng các chính sách nhằm tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.
Pháp không có nhiều hoạt động khai thác đất hiếm. Đối với Le Figaro, đây không phải điều đáng ngạc nhiên, bởi Pháp có nhiều quy định hạn chế triển khai các dự án khai khoáng, kể cả với những dự án có tác động môi trường khiêm tốn hơn đáng kể so với lĩnh vực đất hiếm. Bù lại, Pháp cũng đã ký các thỏa thuận với nhiều doanh nghiệp tại Malaysia, Canada, Brazil và Nam Phi nhằm bảo đảm nguồn cung ứng.
Trái lại, Le Figaro nhấn mạnh là Pháp lại có vị thế đáng kể trong lĩnh vực tái chế và tinh luyện đất hiếm. Hồi tháng 05, Pháp đã công bố kế hoạch Résilience terres rares et métaux critiques (Khả năng chống chọi về đất hiếm và kim loại chiến lược).
Le Figaro nhấn mạnh là những điểm quan trọng nhất trong « kế hoạch quốc gia về khả năng chống chịu » của Pháp liên quan đến nhu cầu. Sébastien Martin, bộ trưởng đặc trách công nghiệp của Pháp, nhấn mạnh : « Một ngành công nghiệp không chỉ tồn tại nhờ nguồn cung : ngành đó còn cần có đầu ra được bảo đảm », vì thế « cần có những cam kết dài hạn từ các khách hàng công nghiệp ». Nếu không, những khoản đầu tư mà các cơ sở tinh luyện đất hiếm đã bỏ ra sẽ trở nên vô ích.
Trước sự cạnh tranh khốc liệt về giá từ phía Trung Quốc, chính phủ Pháp đang tính đến hàng loạt biện pháp. Có thể kể đến biện pháp thúc đẩy sử dụng nam châm vĩnh cửu châu Âu. Trong khuôn khổ các đợt đấu thầu điện gió ngoài khơi sắp tới, chính phủ Pháp sẽ đề ra yêu cầu « lượng nam châm vĩnh cửu có nguồn gốc từ quốc gia đang chiếm vị thế thống trị trên quy mô toàn cầu », hàm ý Trung Quốc, sẽ không được vượt quá 50%.
Để tiến xa hơn, Pháp muốn khuyến khích các nhà phát triển đưa ra những hồ sơ dự thầu trong đó ít nhất 25% nam châm vĩnh cửu có nguồn gốc từ châu Âu. Tương tự, trong khuôn khổ Đạo luật Thúc đẩy Công nghiệp Industrial Accelerator Act sắp tới của Bruxelles, Pháp sẽ vận động để đưa nguồn gốc địa lý của nam châm vĩnh cửu vào các tiêu chí xác định động cơ điện ô tô được coi là « made in Europe – sản xuất tại châu Âu».
Cuối cùng, bộ Kinh Tế Pháp muốn gắn việc cấp các khoản hỗ trợ cho các doanh nghiệp trong ngành ô tô, trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng như công nghiệp hóa, với điều kiện các doanh nghiệp này phải cung cấp một kế hoạch đa dạng hóa nguồn cung đất hiếm và nam châm vĩnh cửu.
Những chính sách được triển khai tại nhiều quốc gia hiện đã bắt đầu mang lại một số kết quả nào ?
Các cơ sở sản xuất tại Pháp và phương Tây có chi phí cao hơn so với các đối thủ Trung Quốc. Tuy nhiên, hàm lượng đất hiếm trong các sản phẩm hoàn thiện thường rất nhỏ, vì vậy các nhà sản xuất có thể chấp nhận khoản chi phí cao hơn này, đặc biệt khi đặt lên bàn cân với nguy cơ nguồn cung ứng từ Trung Quốc bị gián đoạn. Tỷ trọng của Trung Quốc trong hoạt động tinh luyện đất hiếm trên toàn thế giới đã giảm nhẹ, từ 90% năm 2023 xuống còn 85% năm 2025.
Nhưng quan trọng hơn, xu hướng này được dự báo sẽ tiếp tục. Theo AIE, « nếu tất cả các dự án đã được công bố được hoàn thành đúng tiến độ, sản lượng đất hiếm hiện nay dành cho sản xuất nam châm – bao gồm cả khai thác và tinh luyện – có thể gần như tăng gấp 3 vào năm 2035 ». Đến năm 2035, AIE ước tính tỷ trọng của Trung Quốc trong hoạt động tinh luyện những kim loại này có thể giảm xuống còn 70%.
Le Figaro lưu ý : Đây là một mức giảm đáng kể, nhưng vẫn chưa đạt mục tiêu mà các nước thành viên G7, gồm Mỹ, Đức, Canada, Pháp, Ý, Nhật Bản và Anh, đề ra. Tháng 6 vừa qua, các nước G7 đã cam kết hợp tác nhằm giảm tỷ trọng của Trung Quốc xuống còn 60% vào năm 2030.
Trong cuộc chiến đất hiếm, Úc cũng đã ghi một điểm trước Trung Quốc ?
Tập đoàn Lynas của Úc, một trong số ít doanh nghiệp trên thế giới có khả năng cạnh tranh với Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm, đầu năm nay đã đạt được một thỏa thuận chiến lược dài hạn nhằm cung cấp đất hiếm cho Nhật Bản. Mức giá sàn được thiết lập sẽ giúp bảo đảm khả năng duy trì hoạt động của Lynas, đồng thời cho phép tập đoàn này cạnh tranh với các doanh nghiệp Trung Quốc.
Theo bản ghi nhớ thỏa thuận, Đất hiếm Nhật – Úc (Japan Australia Rare Earths), một liên doanh đại diện cho nhu cầu của ngành công nghiệp Nhật Bản đối với các loại nguyên liệu này, cam kết mua ít nhất 5.000 tấn neodym-praseodym (NdPr) mỗi năm, và có thể lên tới 3/4 sản lượng đất hiếm của Lynas, cho đến năm 2038. Quan trọng hơn, mức giá tối thiểu được ấn định là 110 đô la Mỹ mỗi kg, cao hơn đáng kể so với mức 49 đô la/kg vào năm 2024 và 74 đô la/kg vào năm ngoái, là những mức giá mà tập đoàn Úc đã bán sản phẩm NdPr của mình trong 2 năm qua.
Đây chính là lý do khiến Lynas, dù là một trong những nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất bên ngoài Trung Quốc, đã phải chật vật trong nhiều năm để bảo đảm hiệu quả kinh tế cho hoạt động của mình. Tập đoàn Úc phải đối mặt với một đối thủ chiếm vị thế áp đảo trên thị trường toàn cầu và được cho là duy trì mức giá thấp bằng biện pháp can thiệp có chủ ý, qua đó loại bỏ các đối thủ cạnh tranh.
Thông qua thỏa thuận mới, các doanh nghiệp công nghiệp Nhật Bản chấp nhận trả giá cao hơn 50% so với năm ngoái. Tuy nhiên, theo Robert Monterosso thuộc Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ (United States Studies Centre), được Le Figaro ngày 03/04 trích dẫn, khoản chi phí tăng thêm này có thể được xem như một dạng « phí bảo hiểm an ninh » : « Điều họ mua là một nguồn cung ổn định, đáng tin cậy và với khối lượng lớn ».
Nhật Bản không phải là bên duy nhất, cũng không phải là bên đầu tiên lựa chọn cách tiếp cận này. Tháng 10 năm ngoái, Lầu Năm Góc đã ký một thỏa thuận với nhà sản xuất đất hiếm MP Materials của Mỹ về việc cung cấp nam châm. Theo thỏa thuận, Bộ Quốc Phòng Mỹ cam kết mua toàn bộ sản lượng, đồng thời, tương tự trường hợp Lynas, chấp thuận một mức giá sàn 110 đô la/kg đất hiếm.
Ba ngày sau khi công bố thỏa thuận với Nhật Bản, Lynas của Úc cũng thông báo đạt được một thỏa thuận tương tự với Lầu Năm Góc. Theo đó, bộ Quốc Phòng Mỹ cam kết mua 96 triệu đô la đất hiếm từ tập đoàn Úc, với cùng mức giá tối thiểu 110 đô la/kg.
Nhà nghiên cứu đất hiếm Mohan Yellishetty của Úc tin rằng trong tương lai gần, mô hình thỏa thuận kiểu này sẽ được nhân rộng tại nhiều quốc gia. Theo đó, một mặt, nhà sản xuất được bảo đảm một mức độ khả thi về kinh tế. Mặt khác, khách hàng có được một nguồn cung thay thế, không dễ bị Trung Quốc sử dụng như một công cụ gây sức ép ngoại giao.
