SCMP Reporter ngày 31 tháng 8 năm 2026
Một cái cây ở Hà Nội đã trở thành biểu tượng cho cách thế hệ Gen Z nhìn nhận đất nước Việt Nam – nhưng không phải là câu chuyện tăng trưởng đầy triển vọng mà chính phủ thường quảng bá.
Cây số 55 trên phố Nguyễn Huy Tự – nay được gọi là “Cây Công lý” (Justice Tree) – hồi đầu tháng đã bị phủ kín bởi những bó hoa. Đây là một hình thức phản kháng mang tính thời đại kỹ thuật số liên quan đến cái chết của một thiếu niên trong một vụ tai nạn giao thông tại khu vực này mà người gây tai nạn không bị xử lý.
Phản ứng đối với vụ tai nạn, vốn chỉ nhận được lời giải thích muộn màng từ phía nhà nước, cho thấy sự bất an ngày càng lớn trước một hệ thống mà nhiều người trẻ Việt Nam không còn tin rằng có thể thực hiện những lời hứa của một xã hội xã hội chủ nghĩa, theo nhận định của các nhà phân tích.
Đảng Cộng sản Việt Nam được cho là đang siết chặt kiểm soát quyền tự do biểu đạt kể từ khi Tô Lâm, một cựu lãnh đạo ngành công an, trở thành cả Chủ tịch nước và Tổng Bí thư – có thể là một trong những nhà lãnh đạo quyền lực nhất Việt Nam trong nhiều thập niên.
Câu chuyện chính thức về Việt Nam là một quốc gia Đông Nam Á đang vươn lên, với tốc độ tăng trưởng kinh tế thuộc nhóm dẫn đầu khu vực và vị thế quốc tế ngày càng cao. Nhưng song song với đó là sự bất mãn âm ỉ trong dân số 100 triệu người – đặc biệt là giới trẻ, những người có khả năng kết nối với những phần của Internet mà ngay cả một trong những hệ thống giám sát chặt chẽ nhất thế giới cũng chưa thể kiểm soát hoàn toàn.
Cây số 55 và “Công lý”
Cây số 55 là một trường hợp điển hình.
Tháng 5 năm ngoái, Đỗ Ngọc Phương Thùy, 18 tuổi, cùng cha bị một chiếc BMW lao vào sau khi chiếc xe này lấn sang làn đường của họ. Cô gái bị thương nặng và qua đời chỉ 10 ngày trước kỳ thi tốt nghiệp trung học.
Truyền thông do nhà nước kiểm soát ban đầu xác định người lái xe là một người đàn ông 64 tuổi, chỉ viết tắt tên là N.S.C. Những tin đồn trên mạng cho rằng đó là Nguyễn Sỹ Cường, một cựu đại biểu Quốc hội Việt Nam và là chồng của một quan chức cấp cao trong Đảng.
Vụ việc dần chìm vào im lặng suốt một năm – cho đến khi những người sử dụng mạng xã hội khơi lại vụ án bằng những meme nói về sự miễn trừ trách nhiệm và bất công.
Cuộc nổi loạn trên không gian mạng sau đó chuyển thành những hành động tưởng niệm ngoài đời thực, khi những người dân đeo khẩu trang đặt hoa bên cái cây tại địa điểm xảy ra tai nạn.
Lo ngại trước cuộc biểu tình tự phát của công chúng, chính quyền Việt Nam cử các sĩ quan mặc sắc phục đến phong tỏa khu vực quanh cái cây.
Sau đó, ngày 17 tháng 8, chính quyền có bước đi hiếm thấy là xác nhận người lái xe chính là Cường – đồng thời cho biết sự ăn năn của ông ta đã đủ để ông không bị xử phạt.
Đối với nhiều người trẻ Việt Nam, lời xác nhận này hoàn toàn không đáp ứng được yêu cầu về trách nhiệm giải trình.
“Công lý không tồn tại. Người giàu và người có quyền lực có thể tự bảo vệ mình khỏi hậu quả do hành động của họ gây ra.”
Đó là lời của Nam*, 27 tuổi, một nhà hoạt động đang sống tại Canada và sử dụng Threads để tổ chức các hoạt động chính trị.
Mạng xã hội trở thành không gian phản kháng
Mạng xã hội – đặc biệt là Threads của Meta – đã giúp thế hệ trẻ thể hiện sự bất mãn.
Susann Pham, một nhà nghiên cứu người Đức chuyên về các phong trào xã hội, xã hội dân sự và chính trị Việt Nam, cho rằng Threads:
“cho phép giới trẻ dễ dàng tập hợp và chiếm lĩnh không gian này, tạo ra một không gian văn hóa của riêng họ.”
Theo bà, Threads cũng tạo cho người dùng một dạng danh tính tương đối ẩn danh, khác với Facebook, nơi mạng lưới quan hệ, khuôn mặt và các thành viên gia đình của một người có thể dễ dàng bị nhận diện.
Cái chết của cô gái trẻ đã tạo ra một “bản sắc cảm xúc” – một cái móc để thế hệ trẻ bám vào.
“Họ có thể dễ dàng đồng cảm với nạn nhân.”
Sự trỗi dậy của Gen Z
Từ phong trào “con gián” ở Ấn Độ cho đến những cuộc cách mạng tại Nepal và Bangladesh, những người biểu tình thuộc thế hệ Gen Z đã chứng minh rằng họ có thể trở thành lực lượng thách thức mạnh mẽ đối với những chính phủ từng tưởng như đã đứng vững chắc.
Các chuyên gia cho rằng sự phản đối tại Việt Nam còn lâu mới trở thành một mối đe dọa tương tự, và một nền văn hóa phản biện có thể vẫn chỉ tồn tại trong thế giới kỹ thuật số.
Nhưng những bất mãn của giới trẻ đang ngày càng tích tụ.
Phil Robertson, giám đốc Asian Human Rights and Labour Advocates, nhận định:
“Việt Nam hiện cũng đang ở một điểm bước ngoặt.”
Theo ông, nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhưng khoảng cách giữa người giàu và người nghèo, người có quan hệ và người không có quan hệ, đảng viên và người dân bình thường đang ngày càng rộng ra.
Tăng trưởng kinh tế nhưng đời sống không theo kịp
Trong khi chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng khoảng 10% mỗi năm trong những năm tới, sự bất mãn đang gia tăng trong Gen Z trước những vấn đề như:
- tiền lương trì trệ;
- giá bất động sản tăng cao;
- ô nhiễm;
- tham nhũng;
- hủy hoại môi trường.
Gia*, 26 tuổi, tốt nghiệp đại học và đang dạy tiếng Anh tại một tỉnh miền Bắc, kiếm được khoảng 10 triệu đồng (400 USD) mỗi tháng.
Cô nói rằng ngay cả nếu kiếm được gấp đôi số tiền đó khi làm việc tại Hà Nội, cô vẫn không đủ trang trải chi phí sinh hoạt – chứ chưa nói đến việc mua nhà.
Điều này khiến cô bị loại khỏi một trong những thước đo quan trọng của tầng lớp trung lưu: khả năng sở hữu nhà ở.
“Phải có nhiều lựa chọn nhà ở với mức giá mà những người muốn ổn định cuộc sống có thể chi trả.”
Tại Việt Nam, mức lương trung bình hiện khoảng 9 triệu đồng mỗi tháng. Trong khi đó, giá nhà tại Hà Nội vào khoảng 123 triệu đồng/m².
Điều đó có nghĩa là ngay cả những người tốt nghiệp đại học cũng có thể phải làm việc gần như cả đời mới đủ tiền mua một căn hộ nhỏ.
Nam cho rằng:
“Một trong những vấn đề lớn nhất mà chúng ta đang phải đối mặt hiện nay là tiền lương của người dân bình thường. Mức lương rất thấp và đang tạo ra rất nhiều áp lực lên xã hội.”
Sự tương phản giữa cuộc sống khó khăn của người trẻ với một nền kinh tế đang tăng trưởng mạnh – nơi những trung tâm thương mại xa xỉ và siêu xe ngày càng phổ biến – đã đặt ra những câu hỏi khó xử đối với câu chuyện chính thức của chính phủ.
Linh*, 24 tuổi, hiện sống tại Anh, nói:
“Tôi từng nghĩ chúng tôi đang sống trong một đất nước cộng sản, nhưng giờ tôi nhận ra nó vận hành khá giống một nước tư bản, và là một nước tư bản rất tàn nhẫn.”
Khi nhà nước kiểm soát không gian mạng
Trong thập niên qua, Việt Nam đã triển khai lực lượng tác chiến mạng lên tới 10.000 người, được biết đến với tên gọi Force 47, nhằm chống lại cái mà nhà chức trách gọi là “thông tin sai trái và tuyên truyền chống nhà nước”.
Kể từ khi Tô Lâm trở thành Chủ tịch nước vào tháng 4, chính quyền đã tăng cường kiểm duyệt và trấn áp bất đồng.
Nhà báo Việt Nam Lê Anh Hùng bị bắt hồi tháng 3 với cáo buộc “tuyên truyền chống nhà nước”.
Trong lĩnh vực văn hóa đại chúng, rapper MCK buộc phải loại bỏ hơn một nửa số ca khúc trong album mới sau khi được nhà chức trách tiếp cận vì “nội dung nhạy cảm” và ngôn ngữ thô tục.
Theo Susann Pham, điều đáng chú ý là:
“Gen Z có thái độ phê phán đối với giới tinh hoa và con cái của giới tinh hoa…”
Vì vậy, trong ngắn hạn, việc kiểm duyệt một rapper – hay kiểm duyệt văn hóa Gen Z – có thể được cảm nhận như một sự xúc phạm trực tiếp đến bản sắc của chính họ.
Không thể dùng đàn áp để giải quyết mãi mãi
Theo Phil Robertson, sự đàn áp ngày càng tăng của nhà nước đang va chạm trực tiếp với những khát vọng của một thế hệ trẻ ngày càng có nhận thức chính trị.
Ông nói:
“Nhà chức trách có thể đàn áp nó lần này, nhưng nó sẽ tiếp tục xuất hiện trở lại. Không thể có những hệ thống tinh hoa vận hành trong bóng tối và không phải chịu trách nhiệm về những gì mình làm.”
*Tên đã được thay đổi để bảo vệ danh tính.
How a tree in Hanoi points to flowering of dissent among Vietnam’s Gen Z
Tree 55 on Nguyen Huy Tu Street – now dubbed the “Justice Tree” – was buried under bouquets earlier this month. It was an act of digital-age defiance over the death of a teenager in a road traffic accident in the area that went unpunished.
Response to the accident, which triggered a belated explanation from the state, reveals unease with a system many young Vietnamese no longer believe can deliver on its socialist promises, analysts say.
The national narrative is one of a Southeast Asian nation on the rise, with region-topping economic growth and an international profile to match. But there is also simmering discontent from its 100 million population – especially from youth, connected to parts of the internet even one of the world’s tightest surveillance regimes is slow to reach.
Tree No 55 is a case in point. Last May, 18-year-old Do Ngoc Phuong Thuy and her father were hit by a BMW that swerved into their lane. The seriously wounded teenager died 10 days before her high school graduation exam.
State-controlled media initially identified the driver as a 64-year-old man with the initials NSC. Rumours circulated that they stood for Nguyen Sy Cuong, a former Vietnam National Assembly deputy and husband of a high-ranking party official.
The case went quiet for a year – until social media users revived it with memes about impunity and injustice. Virtual rebellion turned into real-life tributes as masked citizens laid flowers by the tree at the accident spot.
Alarmed by the spontaneous public protest, Vietnamese authorities sent uniformed officers to cordon off the tree. Then, on August 17, they took the rare step of confirming the driver was Cuong – adding that his contrition was enough to avoid punishment.
For many young Vietnamese the admission fell well short of accountability.
“Justice is nonexistent. The rich and powerful can seal themselves off from the consequences of their actions,” claimed Nam*, 27, a Canada-based activist who uses Threads to organise political events.
Race against time: will an ageing population derail Vietnam’s economic boom?
Threads “allows the youth to come together and occupy it easily, creating a culture sphere of their own”, said Susann Pham, a German-based researcher on Vietnam’s social movements, civil society and politics.
“Threads also gives them some sort of anonymous identity compared to Facebook, where your network, your face, your family members might be easily seen.”
The teenager’s death provided “an emotional identity – a hook – that the younger generation can jump on”, she added. “They can easily identify with the victim.”
Gen Z rise
While experts say opposition in Vietnam is a long way from turning into a similar threat – and a critical culture may stay in the digital world – the gripes of its youth are building.
“Vietnam is also at an inflection point right now,” said Phil Robertson, the director of Asian Human Rights and Labour Advocates. “The economy is growing rapidly, but there is a widening gap between the rich and the poor, the connected and the disconnected, between party members and the ordinary people.”
Even as the government aims for 10 per cent annual growth over coming years, anger is stirring in Gen Z over stagnant wages, rising property prices, pollution, corruption and environmental destruction.
Gia*, a 26-year-old university graduate, earns 10 million dong (US$400) a month teaching English in a northern province. Even double that in Hanoi would not be enough to cover her cost of living, she said, locking her out from home ownership, a key metric of a middle class that is supposed to be surfing the country’s wave of growth.
“There should be a range of affordable choices for people who want to settle,” she said.
In Vietnam, average monthly wages are around 9 million dong. Yet Hanoi homes cost around 123 million dong per square metre – meaning that people, even university graduates, would have to work their whole life to afford a small flat.
“One of the biggest issues facing us right now is the wages of everyday people. They are very low and creating a lot of pressure on the population,’’ said Nam, who is studying business in Canada.
That struggle, juxtaposed against Vietnam’s surging economy, with its luxury malls and supercars, has raised awkward questions of the government’s core narrative.
“I always thought we were living in a communist country, but now I see that it operates pretty much like a capitalist one, and a very ruthless one at that,’’ said Linh*, a 24-year-old now based in the UK.
Vietnam in the past decade has deployed 10,000-strong military cyber-troops, known as Force 47, to fight off “wrongful information and anti-state propaganda”.
Since To Lam became president in April, his government has stepped up its censorship and crackdown on dissent. Vietnamese journalist Le Anh Hung was arrested in March for “propagandising against the state”, while rapper MCK had to pull out over half the tracks on a new album after being approached by authorities “over sensitive content” and vulgar language.
“Gen Z is critical of elites and children of elites … and in the short term: the censoring of the rapper – or the censoring of Gen Z culture – is felt like a personal insult to their identity,” Pham added.
Mounting state repression is butting up against the aspirations of Vietnam’s politically aware youth, according to Robertson.
“Authorities can repress it this time but it is going to keep coming up. You can’t have elite systems that operate in the dark with impunity,” he said.
*Nicknames have been changed to protect identities
