Sự kiện Iran bước vào giai đoạn chuyển giao lãnh đạo tối cao sau cái chết của Ayatollah Ali Khamenei không chỉ là câu chuyện kế vị. Đây là thời khắc định hình cấu trúc quyền lực thật sự của Cộng hòa Hồi giáo. Câu hỏi cốt lõi không còn là “ai lên làm lãnh tụ”, mà là: IRGC (Vệ binh Cách mạng Hồi giáo) đang nắm bao nhiêu quyền lực thực tế, và liệu họ đã trở thành trung tâm quyền lực tối cao hay chưa?
1️⃣ IRGC sinh ra để bảo vệ cách mạng – nhưng đã vượt khỏi vai trò quân sự
IRGC được thành lập năm 1979, ngay sau Cách mạng Hồi giáo, với nhiệm vụ bảo vệ chế độ giáo sĩ khỏi thù trong giặc ngoài. Khác với quân đội chính quy (Artesh), IRGC là lực lượng ý thức hệ, trung thành trực tiếp với Lãnh tụ Tối cao.
Ban đầu là một lực lượng an ninh–quân sự, IRGC dần mở rộng sang:
- Tình báo nội địa
- Kiểm soát Basij (dân quân bán quân sự)
- Hoạt động ủy nhiệm ở Lebanon, Iraq, Syria, Yemen
- Công nghiệp quốc phòng và tên lửa
- Các tập đoàn kinh tế chiến lược
Từ những năm 2000, IRGC không chỉ là lực lượng vũ trang – họ trở thành một “nhà nước trong nhà nước”.
2️⃣ Quyền lực kinh tế: đòn bẩy quyết định
IRGC kiểm soát một phần đáng kể nền kinh tế Iran thông qua các công ty xây dựng, năng lượng, viễn thông và cơ sở hạ tầng. Các lệnh trừng phạt của phương Tây vô tình làm tăng vai trò của IRGC, vì họ là tổ chức có khả năng vận hành nền kinh tế trong điều kiện bị cô lập.
Khi nguồn thu dầu mỏ bị hạn chế, IRGC trở thành:
- Người quản lý các kênh thương mại “ngoài hệ thống”
- Người kiểm soát các tuyến vận tải nhạy cảm
- Lực lượng hưởng lợi từ hợp đồng quốc phòng
Điều này tạo nên một vòng lặp quyền lực: càng bị trừng phạt, IRGC càng mạnh.
3️⃣ IRGC và cấu trúc kế vị: ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp?
Hiến pháp Iran quy định rằng Assembly of Experts (88 giáo sĩ) sẽ chọn Lãnh tụ Tối cao mới. Nhưng thực tế chính trị Iran chưa bao giờ vận hành thuần túy theo văn bản pháp lý.
IRGC có thể không trực tiếp ngồi trong Assembly of Experts, nhưng họ:
- Ảnh hưởng đến Hội đồng Giám hộ (Guardian Council), cơ quan sàng lọc ứng viên
- Ảnh hưởng đến an ninh nội bộ trong giai đoạn nhạy cảm
- Nắm quyền kiểm soát các lực lượng vũ trang
Trong bối cảnh chiến tranh với Israel và Mỹ, Assembly of Experts khó có thể chọn một lãnh tụ không được IRGC chấp thuận.
4️⃣ Ba mô hình quyền lực sau Khamenei
Mô hình A: Lãnh tụ giáo sĩ – IRGC hậu thuẫn
Một giáo sĩ bảo thủ (có thể là Mojtaba Khamenei hoặc một nhân vật tương tự) được chọn làm Lãnh tụ, nhưng IRGC giữ thực quyền về an ninh–quân sự.
➡️ Đây là mô hình “tiếp tục hệ thống” với IRGC làm trụ cột.
Mô hình B: Lãnh tụ yếu – IRGC kiểm soát thực tế
Một nhân vật ít sức nặng được chọn để tạo đồng thuận nội bộ, trong khi IRGC vận hành chính sách đối ngoại và quân sự.
➡️ Nguy cơ cao biến Iran thành chế độ bán quân sự.
Mô hình C: Tái cân bằng thiết chế
Một nhân vật mang tính ổn định–thực dụng được chọn, nhằm tránh tập trung quyền lực quá mức vào IRGC.
➡️ Khó xảy ra trong thời chiến, nhưng không phải không thể nếu có áp lực nội bộ.
5️⃣ Mojtaba Khamenei – biểu tượng của tranh luận quyền lực
Con trai của Lãnh tụ tối cao, Mojtaba, được cho là có quan hệ sâu với IRGC và Basij. Nếu ông được chọn:
- IRGC sẽ đảm bảo tính liên tục
- Nhưng nguy cơ bị chỉ trích là “cha truyền con nối”
- Tính chính danh có thể bị thách thức
Một chế độ sinh ra từ cuộc cách mạng chống quân chủ sẽ rất nhạy cảm với yếu tố kế vị gia đình.
6️⃣ Chiến tranh và IRGC: động lực củng cố quyền lực
Lịch sử cho thấy trong thời chiến, các lực lượng an ninh thường củng cố vị thế. Khi Iran đang đối mặt với không kích và nguy cơ leo thang khu vực:
- IRGC có lý do để đẩy mạnh kiểm soát
- Giọng điệu cứng rắn sẽ tăng
- Không gian cho đàm phán sẽ thu hẹp
Chiến tranh tạo môi trường lý tưởng để quyền lực quân sự lấn át quyền lực giáo sĩ.
7️⃣ Tác động khu vực và toàn cầu
Nếu IRGC trở thành trung tâm quyền lực thực tế:
- Chính sách đối ngoại Iran sẽ mang tính đối đầu cao hơn
- Các lực lượng ủy nhiệm có thể được kích hoạt mạnh hơn
- Eo biển Hormuz trở thành công cụ răn đe chiến lược
Điều này sẽ tác động trực tiếp đến:
- Thị trường dầu mỏ toàn cầu
- Chiến lược của Mỹ tại Trung Đông
- Tính toán của Nga và Trung Quốc
Nga có thể hưởng lợi từ giá dầu cao và sự phân tán chiến lược của phương Tây.
Trung Quốc vừa hưởng lợi từ việc Mỹ bị kéo sang Trung Đông, vừa lo ngại rủi ro năng lượng.
8️⃣ IRGC: Đỉnh cao quyền lực hay bước ngoặt mong manh?
Dù IRGC đang ở vị thế mạnh, họ cũng đối mặt với rủi ro:
- Nếu chiến tranh vượt tầm kiểm soát → thiệt hại lớn
- Nếu kinh tế sụp đổ → bất ổn xã hội
- Nếu bị cô lập sâu hơn → phụ thuộc Nga/Trung Quốc
Quyền lực càng lớn, trách nhiệm và rủi ro càng cao.
Kết luận
IRGC đã đi một chặng đường dài từ lực lượng bảo vệ cách mạng năm 1979 đến vị thế trung tâm quyền lực chiến lược của Iran năm 2026.
Sự chuyển giao lãnh đạo sắp tới sẽ cho thấy:
- IRGC chỉ là người bảo vệ chế độ
hay - IRGC đã trở thành linh hồn và bộ não thực sự của nhà nước Iran.
Trong bối cảnh chiến tranh và áp lực quốc tế, câu trả lời có thể nghiêng về phương án thứ hai. Nhưng lịch sử Trung Đông cho thấy: quyền lực được củng cố nhanh trong chiến tranh cũng có thể bị thử thách khắc nghiệt sau chiến tranh.
