Diễn biến mới nhất: Chiến dịch ngừng bắn nhân đạo tại Oleshky đã kết thúc. Theo Reuters, gần 800 người đã được sơ tán trong đợt ngừng bắn do Đệ nhất phu nhân Mỹ Melania Trump làm trung gian. Nhưng ngay sau chiến dịch, xuất hiện tranh cãi về việc các bên có sử dụng thời gian ngừng bắn để củng cố lực lượng hay không.

Đây là một sáng kiến nhân đạo có kết quả thực tế, nhưng chưa phải bước đột phá cho hòa bình Ukraine.

1. Chuyện gì đã xảy ra?

• 23/10 — Bạch Ốc công bố thỏa thuận

  Văn phòng Đệ nhất phu nhân tuyên bố Melania Trump đã làm trung gian để Nga và Ukraine tạm dừng hoạt động quân sự tại Oleshky, nhằm đưa cứu trợ vào và tổ chức sơ tán dân thường qua hành lang an toàn.

  Bạch Ốc nói Melania và đại diện của bà đã làm việc trực tiếp với lãnh đạo hai bên để thống nhất các điều khoản.

  The White House
• 27/10 — Ngừng bắn bắt đầu sớm hơn kế hoạchTheo phía Ukraine, thỏa thuận bắt đầu lúc 3 giờ sáng giờ Kyiv. Phạm vi ngừng bắn sau đó được thông báo mở rộng ra ngoài Oleshky, trong khu vực Kherson, để tạo hành lang an toàn cho đoàn xe cứu trợ.

• 30/10 — Sơ tán dân thường

  Một đợt sơ tán lớn được tiến hành. Những người muốn trở về Ukraine được đưa qua bán đảo Crimea, đến Anapa của Nga, rồi bằng máy bay sang Gomel, Belarus, trước khi tiếp tục hành trình về Ukraine.

  Reuters và các hãng tin dẫn thông tin về ba chuyến bay chở người sơ tán.

  The Times of India+1

• 1/11 — Đợt ngừng bắn kết thúc

  Khoảng ngừng bắn kéo dài sáu ngày kết thúc vào Chủ nhật. Các hoạt động quân sự được dự báo sẽ tiếp diễn sau thời hạn thỏa thuận.

• 2/11 — Hai bên đề nghị mở rộng mô hình

  Hai ủy viên nhân quyền Ukraine và Nga cho biết họ muốn cùng đề xuất với Melania Trump tổ chức các chiến dịch nhân đạo tương tự tại những khu vực khác đang gặp khủng hoảng.

  Pravda

   

2. Kết quả nhân đạo: Thành công, nhưng số liệu còn giới hạn

Có ba điểm phải nói rõ:

Thứ nhất, gần 800 người là con số do Melania Trump công bố. Kyiv và Moscow không công bố số người sơ tán chính thức của từng bên. Phía Ukraine nói các điều khoản thỏa thuận hạn chế việc tiết lộ những con số này. Vì vậy, không nên coi gần 800 là con số đã được hai chính phủ độc lập xác nhận bằng danh sách công khai.

Thứ hai, không phải toàn bộ dân cư đã được giải cứu. Có người muốn sang vùng do Nga kiểm soát, có người trở về phía Ukraine, và có người chọn ở lại nhà vì tài sản, vật nuôi hoặc những lý do riêng. Một số người còn ở Oleshky vẫn đối diện tình trạng thiếu thốn nghiêm trọng.

Thứ ba, viện trợ đã được đưa đến nhưng chưa có bảng kiểm kê độc lập đầy đủ trong những thông tin hiện có. Chưa nên đưa ra số tấn lương thực, thuốc men hoặc lượng nước cứu trợ nếu chưa có chứng từ đáng tin cậy.

3. Bất đồng lớn: Ngừng bắn cứu dân hay tạo điều kiện tái bố trí quân sự?

Đây là vấn đề quân sự quan trọng nhất sau khi thỏa thuận kết thúc.

Nhận định

Cần phân biệt hai câu hỏi:

• Hai bên có tuân thủ các điều khoản ngừng bắn được thống nhất hay không?

• Một bên có lợi dụng thời gian tạm ngừng giao tranh để nâng cao năng lực quân sự hay không?

Đây không nhất thiết là hai câu hỏi loại trừ nhau. Muốn kết luận có vi phạm thỏa thuận, cần biết chính xác nội dung cam kết: những hoạt động nào bị cấm, phạm vi địa lý, quy tắc đối với hậu cần, luân chuyển quân và việc đưa vũ khí vào khu vực.

Hiện tại, cáo buộc của Ukraine cần được ghi nhận là cáo buộc quân sự của một bên tham chiến, không phải kết luận điều tra độc lập đã hoàn tất.

4. Vì sao vai trò của Melania Trump đáng quan tâm?

Nguồn: thông báo chính thức của Bạch Ốc ngày 23/10.

Tôi thấy có ba ý nghĩa chính trị.

1. Ngoại giao nhân đạo có thể tạo ra một kênh tiếp xúc mà đàm phán chiến lược chưa tạo được.

Nga và Ukraine vẫn đối đầu về lãnh thổ, bảo đảm an ninh và điều kiện kết thúc chiến tranh. Nhưng hai bên vẫn có thể phối hợp trong một nhiệm vụ cụ thể nếu lợi ích nhân đạo và lợi ích chính trị gặp nhau.

2. Melania có một vai trò ngoại giao thực tế, nhưng không nên phóng đại thành công.

Thỏa thuận cho thấy bà đã góp phần tạo ra một cơ chế phối hợp có kết quả. Tuy nhiên, để xác định mức độ đóng góp trực tiếp của bà, cần thêm thông tin về vai trò của các nhà đàm phán Mỹ, Ukraine và Nga.

Đặc biệt, sáng kiến này không chứng minh rằng bà có thể khiến Putin hoặc Zelensky chấp nhận một thỏa thuận hòa bình rộng lớn.

3. Không thể lấy Oleshky làm bằng chứng rằng chiến tranh sắp kết thúc.

Đây là thỏa thuận địa phương, có mục tiêu và thời hạn giới hạn. Không có bằng chứng rằng hai bên đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn toàn quốc.

5. Bước tiếp theo: Có thể mở rộng mô hình này không?

Theo Ukrainska Pravda ngày 2/11, Ủy viên Nhân quyền Ukraine Dmytro Lubinets nói ông và người đồng cấp Nga Yana Lantratova đã cùng đề xuất với Melania Trump mở rộng những chiến dịch nhân đạo tương tự đến các khu vực khác, không chỉ Kherson.

Phía Nga cũng đề cập khả năng tổ chức cứu trợ định kỳ tại Oleshky. Nhưng đến thời điểm cập nhật, chưa có lịch trình mới được xác nhận cho một chiến dịch tiếp theo hoặc một thỏa thuận ngừng bắn mới.

Muốn mô hình này tiếp tục, cần ít nhất:

• Cơ chế giám sát hành lang nhân đạo.

• Bảo đảm an toàn cho nhân viên cứu trợ và dân thường.

• Danh sách sơ tán được bảo vệ, tránh tiết lộ thông tin cá nhân.

• Kiểm tra việc phân phối cứu trợ đến những người thực sự cần.

• Cơ chế ghi nhận và điều tra sự cố, nếu xảy ra.

• Cam kết không lợi dụng hành lang cứu trợ để tấn công dân thường hoặc cản trở việc sơ tán.

Một vấn đề đặc biệt nhạy cảm là người dân phải đi qua lãnh thổ Nga và Belarus để trở về Ukraine. Việc lựa chọn nơi đến phải thực sự tự nguyện, không bị ép buộc và không làm phát sinh rủi ro an ninh mới cho người sơ tán.

Kết luận cho VietnamWeek / SBTN

Tôi đề xuất góc bình luận:

“MELANIA TRUMP VÀ LỆNH NGỪNG BẮN OLESHKY: CỨU ĐƯỢC NGƯỜI DÂN, NHƯNG CHƯA CỨU ĐƯỢC HÒA BÌNH.”

Điểm mạnh của câu chuyện là có kết quả nhân đạo cụ thể: một hành lang sơ tán đã hoạt động, viện trợ đã được đưa vào và gần 800 người được báo cáo đã rời khỏi khu vực nguy hiểm.

Nhưng cũng có một nghịch lý: trong khi dân thường được cứu, quân đội vẫn có thể sử dụng khoảng ngừng bắn để cải thiện vị trí chiến trường.

Bài học lớn hơn là ngừng bắn nhân đạo có thể cứu người ngay cả khi hòa bình chính trị còn rất xa. Nó không thay thế ngoại giao, nhưng có thể là một phép thử để đánh giá liệu các bên còn khả năng hợp tác trên những lợi ích tối thiểu của con người hay không.

Nếu Melania Trump và các bên có thể biến Oleshky thành một cơ chế cứu trợ định kỳ, được giám sát và mở rộng, thành công sẽ có ý nghĩa hơn nhiều so với một sự kiện ngoại giao đơn lẻ.