Shawn Yuan và Jack Lau
Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến Washington DC vào ngày 23/9, đây sẽ là chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên của ông tới Mỹ sau 11 năm.
Nhưng cuộc gặp gỡ đầu tiên của ông với nước Mỹ đã diễn ra từ rất lâu trước khi ông trở thành nhà lãnh đạo quyền lực nhất của Trung Quốc trong nhiều thế hệ.
Bốn thập niên trước, ông Tập là một quan chức cấp huyện từ miền bắc đất nước trong chuyến đi khảo sát thực tế tới vùng Trung Tây nước Mỹ.
Ông đã dành vài ngày ở bang Iowa để tìm hiểu về nông nghiệp, tham quan các trang trại và sống cùng một gia đình địa phương trong một ngôi nhà ở vùng ngoại ô.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa tin nổi bật về thời gian ông lưu trú tại một gia đình địa phương và tình bạn của ông với Terry Branstad, khi đó là Thống đốc bang Iowa và sau này trở thành Đại sứ Mỹ tại Trung Quốc dưới thời Tổng thống Donald Trump, nhằm nhấn mạnh mối quan hệ cá nhân của ông Tập với nước Mỹ.
Ngày nay, quan hệ Mỹ-Trung đã hoàn toàn khác, được định hình bởi cạnh tranh ảnh hưởng toàn cầu, các đòn áp thuế trả đũa lẫn nhau, kiểm soát công nghệ và sự kình địch về quân sự.
Và ông Tập, nay 73 tuổi, không còn là một quan chức cấp thấp.
Trong gần 14 năm lãnh đạo Trung Quốc, ông đã làm thay đổi Đảng Cộng sản và vị thế của đất nước trên thế giới.
Vị ‘Thái tử Đảng’ đánh mất tất cả
Câu chuyện của ông Tập bắt đầu từ những đặc quyền ông có được.
Sinh tại Bắc Kinh năm 1953, ông là người con thứ sáu của Tập Trọng Huân, một nhà cách mạng cộng sản đã góp phần thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Cha ông sau này trở thành lãnh đạo cấp cao của đảng và phó thủ tướng.
Khi còn nhỏ, ông Tập theo học tại các trường danh tiếng và được hưởng những đặc quyền mà phần lớn các gia đình khác không có.
Sau đó, chính trị quay lưng với gia đình ông.
Đầu những năm 1960, cha ông bị cáo buộc là thành viên của một phe nhóm “chống đảng”, bị đưa về nông thôn làm việc trong một nhà máy và bị thanh trừng khỏi đảng.
Ông Tập từng sống trong những ngôi nhà hang bên trong sườn đồi khi còn ở ngôi làng hẻo lánh Lương Gia Hà
Là con trai của một người bị coi là “phản cách mạng”, ông Tập khi còn là thiếu niên đã bị đưa tới một cơ sở cải tạo.
Hưởng ứng lời kêu gọi của lãnh tụ Mao Trạch Đông về việc xuống nông thôn học tập từ nông dân, Tập, khi đó 15 tuổi, đã rời thành phố tới vùng quê cùng hàng triệu học sinh khác.
Mô tả hành trình của mình trong một cuộc phỏng vấn năm 2004, ông nói: “Mọi người trên tàu đều khóc. Tôi là người duy nhất cười… Tôi đã khóc nếu như mình không được đi. Nếu ở lại, tôi thậm chí không biết liệu mình có sống sót hay không.”
Ông đến ngôi làng vùng đồi núi hẻo lánh Lương Gia Hà ở tỉnh Thiểm Tây, miền tây Trung Quốc, nơi ông sống suốt bảy năm trong một căn nhà hang đào vào sườn đồi, làm nông, gánh phân và đào mương.
“Dưa muối trở thành món ăn yêu thích của tôi,” ông nói về quãng thời gian ở đó.
“Cho đến ngày nay, tôi vẫn nhớ về nó với nhiều tình cảm.”
Ông từng “kinh ngạc” trước khối lượng công việc và ban đầu phải vật lộn với cơn đói cùng bọ chét, nhưng tìm thấy chút khuây khỏa từ những lần nghỉ hút thuốc trước bữa trưa.
Con đường lên nắm quyền
Ông rời vùng quê ở tuổi 22 để theo học ngành kỹ thuật hóa học tại Đại học Thanh Hoa, một trong những cơ sở học thuật hàng đầu của Trung Quốc.
Sau khi tốt nghiệp, ông làm quan chức địa phương xa Bắc Kinh, tại các tỉnh ven biển Phúc Kiến và Chiết Giang, những nơi trở thành các địa phương giàu có hàng đầu Trung Quốc khi nền kinh tế mở cửa trong những năm 1980.
Việc cha ông được phục hồi danh dự sau khi Mao qua đời đã giúp ông Tập có được các vị trí trong chính quyền trung ương và quân đội, qua đó xây dựng các mối quan hệ trong nội bộ đảng.
Nhiều quan chức trong số này sau đó trở thành thành viên trong nhóm lãnh đạo thân cận của ông.
Bà Bành Lệ Viện thường tháp tùng ông Tập trong các chuyến công du nước ngoài
Ông Tập kết hôn với người vợ đầu tiên là Kha Linh Linh, con gái của một cựu đại sứ Trung Quốc tại Anh, vào năm 1979, nhưng họ ly hôn sau ba năm.
Một người bạn chung đã giới thiệu ông Tập với người vợ thứ hai và cũng là hiện tại, Bành Lệ Viện, một ca sĩ dân ca trong quân đội vốn đã là cái tên quen thuộc tại Trung Quốc nhờ biểu diễn trong các chương trình truyền hình Gala mừng Năm mới âm lịch thường niên được hàng trăm triệu khán giả theo dõi.
Đối với nhiều người Trung Quốc trong thập niên 1980 và 1990, bà Bành nổi tiếng hơn vị quan chức cấp tỉnh mà bà kết hôn.
Bà Bành thường xuyên tháp tùng ông Tập trong các chuyến công du nước ngoài, đánh dấu sự thay đổi so với hình ảnh kín đáo truyền thống của các đệ nhất phu nhân Trung Quốc.
Con gái và cũng là người con duy nhất của họ, Tập Minh Trạch, sinh năm 1992.
Người ta biết rất ít về cô ngoài việc cô từng theo học tại Đại học Harvard ở Mỹ.
Năm 2007, sau một thời gian ngắn giữ vị trí lãnh đạo cao nhất tại Thượng Hải, ông Tập gia nhập Ban Thường vụ Bộ Chính trị, cơ quan ra quyết định cao nhất của Trung Quốc.
Năm năm sau, ông kế nhiệm ông Hồ Cẩm Đào để trở thành lãnh đạo Đảng Cộng sản.
Với tư cách lãnh đạo Trung Quốc, ông Tập đã làm thay đổi hệ thống kinh tế và chính trị theo những cách mà ít người dự liệu.
Trung Quốc mà ông Tập tạo dựng
Trong 14 năm cầm quyền của ông Tập, Trung Quốc ngày càng tự tin hơn.
Trên trường quốc tế, ông Tập mở rộng dấu ấn toàn cầu của Trung Quốc thông qua các dự án như Sáng kiến Vành đai và Con đường, đồng thời định vị Bắc Kinh như một tiếng nói đại diện cho Nam toàn cầu.
Đồng thời, quan hệ với nhiều nền dân chủ lớn trở nên căng thẳng hơn, bao gồm leo thang căng thẳng ở Biển Đông, gia tăng sức ép quanh Đài Loan và cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt với Mỹ.
Tuy nhiên, di sản của ông Tập cũng được định nghĩa bởi mức độ kiểm soát chính trị lớn hơn bên trong Trung Quốc.
Dưới thời ông Tập, Trung Quốc nhấn mạnh hơn vào an ninh và ổn định chính trị, đưa ra các biện pháp tại những nơi như Tân Cương, Tây Tạng và Hong Kong mà những người ủng hộ cho rằng đã khôi phục trật tự, nhưng những người chỉ trích cho rằng đã làm suy giảm nghiêm trọng các quyền tự do dân sự.
Ông thúc đẩy một hệ tư tưởng mang tên mình, “Tư tưởng Tập Cận Bình về chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc trong thời đại mới”, điều mà hai người tiền nhiệm của ông không làm được.
Ông Tập cũng đã xóa bỏ giới hạn nhiệm kỳ chủ tịch nước khỏi hiến pháp, cho phép ông tiếp tục tại vị vượt quá hai nhiệm kỳ.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc thường khắc họa ông Tập là một người nghiêm nghị, nhưng đôi khi ông cũng thể hiện khía cạnh gần gũi hơn.
Ông từng nói về tình yêu dành cho bóng đá, thậm chí đùa về nỗi thất vọng với đội tuyển bóng đá nam Trung Quốc cùng thủ tướng Thái Lan, cùng uống bia với cựu Thủ tướng Anh David Cameron và trêu đùa tổng thống Hàn Quốc về việc kiểm tra các điện thoại Xiaomi sản xuất tại Trung Quốc xem có “cửa hậu” nào hay không trước khi nhận làm quà tặng từ ông.
Bạn hay thù?
Ông Tập Cận Bình đã mô tả Tổng thống Nga Vladimir Putin là “người bạn tâm giao thân thiết nhất” của mình
Các mối quan hệ của ông Tập với các nhà lãnh đạo nước ngoài đã thay đổi theo thời gian, phản ánh các ưu tiên rộng lớn hơn trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc.
Không có nhà lãnh đạo nước ngoài nào gần gũi với ông hơn Tổng thống Nga Vladimir Putin.
Kể từ khi ông Tập lên nắm quyền, hai người đã gặp nhau hơn 40 lần và ông Tập thậm chí còn mô tả ông Putin là “người bạn tâm giao thân thiết nhất” của mình.
Quan hệ của ông với Donald Trump phức tạp hơn.
Dù phát động cuộc chiến thương mại với Trung Quốc, ông Trump thường dùng lời lẽ nồng ấm khi nói về ông Tập, gọi ông là bạn và ca ngợi sức mạnh chính trị của ông.
Với Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi, ông Tập ban đầu đầu tư đáng kể vào ngoại giao cá nhân.
Hai nhà lãnh đạo đã gặp gỡ không chính thức để nhấn mạnh sự hợp tác giữa hai cường quốc châu Á, nhưng các vụ đụng độ biên giới gây chết người năm 2020 đã đẩy quan hệ song phương xuống mức tồi tệ nhất trong nhiều thập niên.
Không giống những nhà lãnh đạo nổi tiếng vì sức hút cá nhân hoặc khả năng ứng biến, ông Tập hiếm khi đặt các mối quan hệ cá nhân lên trên lợi ích nhà nước.
Khi ông Tập trở lại Washington DC trong tuần này, ông sẽ đến đó không còn là vị quan chức cấp huyện tò mò từng tham quan các trang trại ở Iowa, mà là một nhân vật chính trị định hình thế kỷ 21.
