Đúng là có một nghịch lý thương mại rất đáng chú ý ở đây, nhưng cần chỉnh một chi tiết: Mỹ đã nới/lift các lệnh trừng phạt đối với potash Belarus từ tháng 3/2026; còn potash Canada hiện không nằm trong gói thuế 50% mới mà Trump áp lên một số hàng hóa Canada. Vì vậy, câu chuyện chính xác hơn là: Washington mở cửa cho potash Belarus đồng thời dùng khả năng mua Belarus để gây sức ép về giá đối với Canada.
1. Chuyện gì đã xảy ra?
Tháng 3/2026, Mỹ đồng ý dỡ các biện pháp trừng phạt còn lại đối với ba doanh nghiệp potash Belarus: Belaruskali, Belarusian Potash Company và Agrorozkvit, trong khuôn khổ thỏa thuận Belarus trả tự do cho 250 tù nhân. (Reuters)
Đến tháng 9, Trump công khai nói Mỹ đang làm một “massive deal” để mua potash Belarus với giá thấp hơn giá đang trả cho Canada. Reuters cho biết Canada hiện cung cấp phần lớn potash nhập khẩu của Mỹ. (Reuters)
Nhưng ngày 22/9, Trump lại nói Mỹ vẫn sẽ tiếp tục mua potash của Canada, chỉ là Belarus muốn bán với giá thấp hơn. (Reuters)
Và đây là điểm rất quan trọng:
Thuế 50% mới của Mỹ đối với một số hàng hóa Canada không áp dụng cho potash. Chính Nhà Trắng ghi rõ potash được loại khỏi nhóm hàng chịu thuế theo các sắc lệnh tháng 7. (The White House)
Vì vậy, nói “Mỹ đánh thuế potash Canada nhưng miễn potash Belarus” thì chưa chính xác về mặt pháp lý.
2. Nhưng về kinh tế, nghịch lý mà bạn chỉ ra vẫn rất đáng chú ý
Bởi vì Trump đang tạo ra một cơ chế cạnh tranh nguồn cung:
Canada: nhà cung cấp truyền thống, chiếm phần lớn thị trường Mỹ.
Belarus: nhà cung cấp bị trừng phạt, nay được mở cửa trở lại.
Washington: nói rằng Belarus có thể bán rẻ hơn Canada.
Reuters nhận xét động thái này có thể được sử dụng như đòn bẩy trong tranh chấp thương mại Mỹ–Canada. (Reuters)
Nói cách khác, đây không đơn thuần là chuyện phân bón.
3. Potash trở thành một quân bài địa chính trị
Potash là đầu vào quan trọng của nông nghiệp. Canada là nước sản xuất và xuất khẩu potash lớn nhất thế giới; Mỹ phụ thuộc rất lớn vào nguồn cung Canada. Chính vì vậy, chỉ cần Washington chứng minh rằng họ có nguồn thay thế Belarus, vị thế thương lượng với Canada đã thay đổi.
Nhưng Belarus lại là một trường hợp đặc biệt:
Belarus → Nga → thị trường quốc tế → Mỹ
Belarus là đồng minh thân cận của Nga và việc vận chuyển potash sang phương Tây gặp những hạn chế về logistics và chính trị. Washington vì thế không thể đơn giản tuyên bố “mua Belarus thay Canada” rồi ngày mai hàng đã tới nông trại Mỹ. (The Washington Post)
Thậm chí Lukashenko ngày 29/9 còn nói Belarus đang thiếu lượng potash tự do để bán thêm, bởi sản lượng đã được ký hợp đồng trước. (The New Voice of Ukraine)
4. Điều đáng chú ý nhất là sự thay đổi mục tiêu của chính sách trừng phạt
Đây mới là câu chuyện lớn.
Mỹ từng dùng sanctions để gây sức ép lên Belarus.
Sau đó:
thả tù nhân → Washington nới trừng phạt → potash Belarus trở lại thị trường Mỹ → Mỹ có thêm nguồn cung → Canada đối mặt với một nguồn cạnh tranh mới.
Reuters xác nhận thỏa thuận tháng 3 giữa Washington và Minsk gắn việc Belarus thả 250 tù nhân với việc Mỹ nới trừng phạt, trong đó có potash. (Reuters)
Như vậy, sanctions ở đây không còn chỉ là một công cụ trừng phạt. Nó trở thành một biến số trong đàm phán thương mại và địa chính trị.
5. Và đây là điểm có thể “xoáy”
Tôi nghĩ câu hỏi đáng đặt không phải là:
“Tại sao Mỹ phạt Canada nhưng lại tha Belarus?”
Bởi câu đó hàm ý một sự thật chưa chính xác về thuế potash Canada.
Câu hỏi sắc hơn là:
“Tại sao Washington đang mở cửa cho potash Belarus — một nguồn cung từng bị Mỹ trừng phạt — trong lúc dùng chính khả năng thay thế nguồn cung Canada làm đòn bẩy trong cuộc chiến thương mại với Ottawa?”
Điều này đặt ra ba tầng lợi ích:
Nông dân Mỹ: có thêm nguồn cung và khả năng giảm giá phân bón.
Chính quyền Trump: có thêm đòn bẩy trong thương lượng với Canada.
Belarus: đổi một phần lợi ích thương mại lấy việc bình thường hóa quan hệ với Washington và giảm cô lập kinh tế.
Còn Canada đứng trước một vấn đề khác: dù potash không bị đánh thuế 50%, Washington đang cho thấy rằng sự phụ thuộc của Mỹ vào Canada không nhất thiết phải là bất biến.
Và đó có lẽ là thông điệp mạnh nhất của câu chuyện này: Trump không nhất thiết phải đánh thuế potash Canada để gây sức ép lên Canada; chỉ cần mở cửa cho một đối thủ cung cấp potash là đã có thể tạo ra áp lực về giá và vị thế thương lượng. (Reuters)
