Kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2 năm 2022, Tổng thống Nga Vladimir Putin và quân đội Nga đã vấp phải nhiều cáo buộc nghiêm trọng từ Ukraine, các quốc gia phương Tây và nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế về việc vi phạm luật nhân đạo quốc tế. Một trong những cáo buộc nghiêm trọng nhất là tội ác diệt chủng (genocide).
Dưới đây là phân tích chi tiết về bối cảnh, cơ sở pháp lý và các khía cạnh chính của những cáo buộc này:
Cơ sở pháp lý: Định nghĩa về Tội ác Diệt chủng
Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Ngăn ngừa và Trừng trị Tội ác Diệt chủng (1948), diệt chủng được định nghĩa là các hành vi được thực hiện với ý định tiêu diệt toàn bộ hoặc một phần một nhóm quốc gia, dân tộc, chủng tộc hoặc tôn giáo. Các hành vi này bao gồm:
Giết các thành viên của nhóm.
Gây tổn hại nghiêm trọng về thể chất hoặc tinh thần.
Cố ý áp đặt các điều kiện sống nhằm hủy hoại thể chất của nhóm.
Áp đặt các biện pháp ngăn cản sinh đẻ.
Cưỡng bức chuyển trẻ em từ nhóm này sang nhóm khác.
Để kết tội diệt chủng theo luật quốc tế, yếu tố khó chứng minh nhất là “ý định đặc biệt” (dolus specialis) — tức là phải chứng minh thủ phạm thực sự có mục đích xóa sổ nhóm người đó.
Các hành vi bị cáo buộc tại Ukraine
Cộng đồng quốc tế và các nhà điều tra đã chỉ ra một số hành động của lực lượng Nga tại Ukraine có dấu hiệu vi phạm Công ước 1948:
Việc cưỡng bức di dời trẻ em Ukraine
Đây là khía cạnh pháp lý rõ ràng nhất cho đến nay. Vào tháng 3 năm 2023, Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã ban hành lệnh bắt giữ đối với Tổng thống Vladimir Putin và Ủy viên Quyền trẻ em của Nga, Maria Lvova-Belova.
Lý do: ICC cáo buộc họ chịu trách nhiệm hình sự về tội ác chiến tranh liên quan đến việc trục xuất và di dời bất hợp pháp trẻ em từ các khu vực bị chiếm đóng của Ukraine sang Liên bang Nga.
Liên hệ với tội diệt chủng: Theo Điều II(e) của Công ước 1948, việc “cưỡng bức chuyển trẻ em của nhóm này sang nhóm khác” với ý định tiêu diệt nhóm đó cấu thành tội ác diệt chủng. Các chuyên gia pháp lý lập luận rằng việc đưa trẻ em Ukraine sang Nga, cho các gia đình Nga nhận nuôi và giáo dục theo chương trình của Nga là một nỗ lực nhằm xóa bỏ bản sắc Ukraine của các em.
Thảm sát dân thường và bạo lực có hệ thống
Sau khi quân đội Nga rút khỏi các khu vực như Bucha, Irpin và Izium, các nhà điều tra quốc tế đã phát hiện nhiều hố chôn tập thể và thi thể thường dân mang dấu vết bị tra tấn, hành quyết. Dù những hành động này chắc chắn cấu thành tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người, một số học giả cho rằng mức độ tàn bạo có hệ thống đối với dân thường thể hiện nỗ lực tiêu diệt người dân Ukraine ở các khu vực cụ thể.
Phá hủy cơ sở hạ tầng dân sự
Việc tấn công có chủ đích vào mạng lưới điện, trạm nước, bệnh viện và trường học của Ukraine, đặc biệt là trong mùa đông, bị nhiều quốc gia cáo buộc là hành động cố tình tạo ra điều kiện sống khắc nghiệt nhằm hủy hoại thể chất của dân cư — một yếu tố khác nằm trong định nghĩa của tội diệt chủng.
Yếu tố “Ý định” và việc phủ nhận bản sắc Ukraine
Các chuyên gia về diệt chủng (như Viện New Lines và Trung tâm Raoul Wallenberg) nhấn mạnh rằng những hành động quân sự trên đi kèm với một chiến dịch tuyên truyền từ cấp cao nhất của nhà nước Nga.
Các bài viết và bài phát biểu của ông Putin (bao gồm bài tiểu luận tháng 7/2021) thường phủ nhận sự tồn tại của Ukraine như một quốc gia độc lập và cho rằng người Nga và người Ukraine là “một dân tộc”.
Việc sử dụng các thuật ngữ như “phi phát xít hóa” (denazification) thường được các nhà phân tích phương Tây xem là một cách nói giảm nói tránh cho việc loại bỏ chính phủ, văn hóa và những người có tư tưởng dân tộc chủ nghĩa Ukraine. Sự phủ nhận bản sắc này được các học giả pháp lý coi là bằng chứng về “ý định” tiêu diệt nhóm quốc gia Ukraine.
Phản ứng của Cộng đồng Quốc tế
Các quốc gia: Quốc hội của nhiều nước, bao gồm Ukraine, Canada, Estonia, Latvia, Lithuania, Ba Lan, và Ireland, đã thông qua các nghị quyết công nhận các hành động của Nga tại Ukraine là hành vi diệt chủng.
Liên Hợp Quốc: Ủy ban Điều tra Độc lập Quốc tế về Ukraine của Liên Hợp Quốc đã báo cáo về vô số tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người do lực lượng Nga thực hiện. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, họ vẫn đang thu thập bằng chứng để đánh giá xem liệu có thỏa mãn hoàn toàn định nghĩa pháp lý nghiêm ngặt về tội “diệt chủng” hay không.
Trong khi các hành vi cấu thành tội ác chiến tranh (war crimes) và tội ác chống nhân loại (crimes against humanity) đã được nhiều tổ chức quốc tế (như ICC, Liên Hợp Quốc) thu thập được lượng lớn bằng chứng, việc định tội danh diệt chủng (genocide) là một quá trình pháp lý vô cùng phức tạp đòi hỏi phải chứng minh được “ý định” tiêu diệt.
Tuy nhiên, lệnh bắt giữ của ICC liên quan đến việc trục xuất trẻ em và các báo cáo về nỗ lực xóa bỏ văn hóa tại các vùng bị chiếm đóng đang ngày càng củng cố lập luận của các chuyên gia pháp lý phương Tây và Ukraine về một chiến dịch có tính chất diệt chủng.
Phân tích các cáo buộc tội ác diệt chủng và tội ác chiến tranh trong cuộc xung đột Nga – Ukraine.
Trà Toàn
