Một phán quyết tư pháp đã tác động trực tiếp đến số phận của Voice of America (VOA)

Trung tâm của vụ việc xoay quanh quyết định năm ngoái của bà Kari Lake, người điều hành USAGM, khi tiến hành những bước đi giải thể VOA, bao gồm việc buộc 1042 nhân viên cơ quan này phải nghỉ việc từ ngày 14-3-2025 và tạm ngưng nhiều hoạt động phát sóng. Những động thái đó đã nhanh chóng làm dấy lên làn sóng phản ứng từ giới báo chí, các tổ chức bảo vệ tự do truyền thông và cả những nhà lập pháp, những người nhìn nhận VOA như một phần trong cấu trúc mềm của quyền lực Hoa Kì, nơi thông tin được sử dụng như một phương tiện xây dựng ảnh hưởng và tạo lập niềm tin quốc tế. Trong phán quyết của mình, chánh án Lamberth đã mô tả cách thức triển khai các biện pháp nói trên là “độc đoán và tùy tiện”, đồng thời nhấn mạnh rằng việc phân bổ ngân sách của Quốc Hội dành cho USAGM gắn với những mục tiêu cụ thể mà cơ quan hành pháp có trách nhiệm thực hiện một cách thận trọng.

Trong bối cảnh nhiễu loạn toàn cầu, sự kiện này đặt ra một câu hỏi về mối quan hệ giữa quyền lực chính trị và thiết chế truyền thông công lập tại Mĩ. VOA, từ khi được thành lập vào năm 1942 trong thời kì World War II, đã được kiến tạo như một công cụ truyền tải thông tin ra bên ngoài lãnh thổ phục vụ cho chiến lược đối ngoại của Washington. Trải qua nhiều thập niên, từ thời Cold War cho đến các xung đột địa chính trị đương đại, đài phát thanh này duy trì một nguyên tắc hoạt động dựa trên tính khả tín và tính chuyên nghiệp của báo chí, điều giúp nó tiếp cận được hàng triệu thính giả tại những khu vực mà nguồn tin độc lập còn hạn chế. Chính vì vậy, bất kì thay đổi nào đối với VOA đều nhanh chóng trở thành một vấn đề vượt ra ngoài phạm vi nội bộ, động chạm đến những cân nhắc chiến lược về chính sách đối ngoại của Washington.

Phán quyết của tòa án liên bang cũng cho thấy vai trò của hệ thống tư pháp trong việc điều tiết các quyết định hành pháp liên quan đến những cơ quan công quyền có chức năng đặc thù. Khi chánh án Lamberth yêu cầu USAGM khôi phục hoạt động của VOA và đưa nhân viên trở lại vị trí công việc, ông đồng thời tái khẳng định nguyên tắc rằng các cơ quan được Quốc Hội tài trợ hoạt động trong một khuôn khổ pháp lí rõ ràng, và những quyết định hành chính cần được đặt trong tương quan với mục tiêu lập pháp đã được xác định trước đó. Phát biểu của giám đốc VOA, Michael Abramowitz, được NPR trích dẫn sau khi phán quyết được công bố, phản ánh tâm thế của đội ngũ làm báo trong thời điểm hiện tại: mong đợi được trở lại công việc và tiếp tục duy trì dòng chảy thông tin mà họ xem là thiết yếu.

Diễn biến này diễn ra trong một môi trường truyền thông toàn cầu đang trải qua nhiều biến động sâu sắc. Sự phát triển của các nền tảng kĩ thuật số, sự thao túng của thông tin sai lệch và cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc đã làm thay đổi cách thức các quốc gia triển khai chiến lược truyền thông đối ngoại. Trong bối cảnh đó, các cơ quan như VOA mang một vai trò đặc biệt khi họ hoạt động ở giao điểm giữa báo chí và chính sách, giữa nhu cầu thông tin của công chúng quốc tế và lợi ích chiến lược của quốc gia mà họ đại diện. Việc duy trì sự cân bằng giữa hai yếu tố này luôn là một thách thức, đòi hỏi một cơ chế quản trị vừa bảo đảm tính độc lập nghề nghiệp vừa đáp ứng được định hướng chung của chính phủ.

Quyết định của tòa án cũng cho thấy một khía cạnh khác liên quan đến khái niệm “quyền lực mềm”, thuật ngữ thường được gắn với Joseph Nye trong các nghiên cứu về quan hệ quốc tế. Trong cách tiếp cận này, khả năng gây ảnh hưởng của một quốc gia đến từ sức mạnh quân sự, kinh tế, đồng thời hình thành qua năng lực định vị nhận thức và giá trị bằng các kênh văn hóa và truyền thông. VOA với lịch sử phát sóng bằng nhiều ngôn ngữ và tiếp cận những cộng đồng đa dạng trở thành một phần của tiến trình đó. Những biến động trong hoạt động của VOA vì thế mang ý nghĩa của một vấn đề liên quan trực tiếp đến cách Hoa Kì trình bày hình ảnh của mình trước thế giới.

Việc khôi phục hoạt động của VOA trước hết mang ý nghĩa trực tiếp đối với đội ngũ làm báo của đài. Với hơn một nghìn nhân sự từng bị buộc rời vị trí công việc trong thời gian qua, đây là sự trở lại của một sứ mệnh nghề nghiệp gắn với việc cung cấp thông tin cho những cộng đồng rộng lớn. Ở góc độ nhà nước, diễn biến này củng cố vai trò của một công cụ truyền thông đã hiện diện qua nhiều giai đoạn lịch sử của Hoa Kì. Trên bình diện quốc tế, nó duy trì một nguồn cung cấp thông tin quen thuộc đối với công chúng ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới từ hơn tám mươi năm qua. Phán quyết của chánh án Royce C. Lamberth trở thành dấu mốc cho thấy các thể chế dân chủ ứng xử thế nào trong những tình huống xung đột dựa trên nền tảng luật pháp, đồng thời phản ánh cách một xã hội tổ chức sản xuất và phân phối thông tin, vai trò của nhà nước trong lĩnh vực báo chí, cùng những giá trị như minh bạch, trách nhiệm và tính chuyên nghiệp, trong môi trường chính trị đang có quá nhiều biến động, thậm chí chia rẽ.

— tino

• Trụ sở của VOA tại Washington D.C, ảnh của Wikipedia.