(Hong Kong 2019 – Venezuela 2019 – Iran 2026)
Trong hơn một thập niên qua, thế giới liên tục chứng kiến các phong trào phản kháng quy mô lớn nổ ra ở những điểm nóng chính trị: từ Hong Kong 2019, Venezuela 2019, cho đến Iran 2026. Dù khác nhau về bối cảnh lịch sử, văn hóa và cấu trúc quyền lực, các phong trào này có một điểm chung: kỳ vọng vào vai trò của Hoa Kỳ – cường quốc tự nhận là trụ cột của trật tự dân chủ toàn cầu. Thế nhưng, kỳ vọng đó nhiều lần không được đáp lại bằng hành động tương xứng. Việc không can thiệp quyết đoán – hoặc chỉ dừng ở mức biểu tượng – đã để lại những hệ quả sâu rộng, không chỉ cho từng quốc gia, mà cho cả trật tự quốc tế.
1. Hong Kong 2019: Tín hiệu yếu ớt trước một cuộc đàn áp có tính bước ngoặt
Phong trào phản kháng tại Hong Kong năm 2019 là phép thử đầu tiên. Hàng triệu người xuống đường phản đối dự luật dẫn độ và bảo vệ quyền tự trị. Washington đã có động thái chính trị quan trọng khi thông qua Hong Kong Human Rights and Democracy Act, nhưng đó chủ yếu là hành động pháp lý hậu kiểm, không phải can thiệp chiến lược בזמן thực địa.
Sự do dự này gửi đi một thông điệp nguy hiểm: khi lợi ích thương mại và đàm phán với Bắc Kinh được đặt lên bàn cân, dân chủ có thể bị gác lại. Hệ quả là Trung Quốc nhanh chóng áp đặt Luật An ninh Quốc gia, bóp nghẹt xã hội dân sự Hong Kong. Từ đây, một tiền lệ được xác lập: đàn áp quyết đoán có thể thắng thế nếu cộng đồng quốc tế chỉ phản ứng bằng tuyên bố.
2. Venezuela 2019: Can thiệp nửa vời và khoảng trống hậu cách mạng
Tại Venezuela, khủng hoảng chính trị – kinh tế bùng nổ năm 2019. Hoa Kỳ và nhiều nước phương Tây công nhận phe đối lập, áp đặt trừng phạt mạnh tay. Nhưng sự ủng hộ ấy không đi kèm một lộ trình chuyển tiếp quyền lực rõ ràng. Không có bảo đảm an ninh cho xã hội dân sự, không có kế hoạch tái thiết thể chế, và không có cam kết lâu dài để bảo vệ phong trào.
Kết quả là chính quyền Maduro trụ vững, phong trào đối lập bị bào mòn, và người dân Venezuela rơi vào trạng thái mệt mỏi chính trị. Can thiệp nửa vời không chỉ thất bại trong việc tạo thay đổi, mà còn làm mất niềm tin vào khái niệm “ủng hộ dân chủ” của phương Tây.
3. Iran 2026: Lời đe dọa không đủ sức nặng
Đến Iran năm 2026, thế giới chứng kiến một làn sóng phản kháng mới – lớn nhất trong nhiều năm – xuất phát từ khủng hoảng kinh tế, bất bình xã hội và sự bế tắc chính trị. Lập trường của Donald Trump mang tính đối đầu mạnh mẽ về ngôn từ: cảnh báo, đe dọa, trừng phạt. Nhưng trên thực tế, Washington vẫn tránh một chiến lược can thiệp quyết đoán nhằm hỗ trợ phong trào dân chủ trong nước Iran.
Việc “cảm ơn” Tehran vì hoãn hành quyết người biểu tình có thể giúp hạ nhiệt tạm thời, nhưng nó cũng vô tình hợp thức hóa quyền sinh sát của chế độ. Khi không có áp lực chiến lược đủ mạnh, chính quyền Iran hiểu rằng họ có thể đàn áp từng bước, miễn là tránh vượt “lằn ranh đỏ” mơ hồ do Mỹ đặt ra.
4. Hệ quả thứ nhất: Đàn áp trở thành chiến lược học hỏi
Các chế độ độc đoán không hành động trong chân không. Họ quan sát, học hỏi và điều chỉnh. Từ Hong Kong đến Iran, có thể thấy một mẫu số chung: đàn áp nhanh, kiểm soát thông tin, chia cắt phong trào, và chờ đợi sự mệt mỏi của dư luận quốc tế. Khi cường quốc dân chủ không can thiệp quyết đoán, đàn áp trở thành chiến lược ít rủi ro.
5. Hệ quả thứ hai: Phong trào dân chủ bị cô lập và tuyệt vọng
Không có gì làm phong trào dân chủ suy yếu nhanh hơn cảm giác bị bỏ rơi. Khi người biểu tình xuống đường với niềm tin rằng thế giới đang dõi theo, nhưng rồi chỉ nhận được những tuyên bố chung chung, niềm tin ấy biến thành hoài nghi. Hệ quả là:
-
xã hội dân sự tan rã,
-
lãnh đạo phong trào bị bắt hoặc lưu vong,
-
thế hệ trẻ chuyển từ hy vọng sang yếm thế hoặc cực đoan hóa.
6. Hệ quả thứ ba: Uy tín toàn cầu của Hoa Kỳ suy giảm
Hoa Kỳ không chỉ là một quốc gia; họ là biểu tượng. Khi biểu tượng ấy do dự, thông điệp gửi ra thế giới là: dân chủ không còn là ưu tiên nhất quán. Điều này tạo cơ hội cho các cường quốc độc đoán định hình một trật tự mới – nơi ổn định cưỡng bức được coi trọng hơn quyền con người.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu, sự suy giảm uy tín này không phải là chuyện trừu tượng. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến liên minh, đến khả năng răn đe, và đến sức hấp dẫn của mô hình dân chủ tự do.
7. Can thiệp quyết đoán không đồng nghĩa với chiến tranh
Một ngộ nhận phổ biến là: can thiệp quyết đoán đồng nghĩa với can thiệp quân sự. Thực tế, can thiệp chiến lược có nhiều tầng nấc:
-
bảo vệ hạ tầng thông tin để phong trào không bị bóp nghẹt,
-
trừng phạt cá nhân có mục tiêu thay vì trừng phạt đại trà,
-
bảo trợ ngoại giao cho các lực lượng đối lập chính danh,
-
và quan trọng nhất: cam kết lâu dài, không bỏ dở giữa chừng.
8. Kết luận: Cái giá của sự do dự
Nếu Iran 2026 tiếp tục bị bỏ qua, lịch sử sẽ ghi nhận một chuỗi liên hoàn: Hong Kong – Venezuela – Iran, nơi các phong trào dân chủ lớn bị bỏ mặc trước sức mạnh đàn áp. Cái giá của sự do dự không chỉ nằm ở số phận của từng quốc gia, mà ở sự xói mòn của trật tự dân chủ toàn cầu.
Không can thiệp quyết đoán không phải là trung lập. Trong thế giới hôm nay, đứng ngoài cũng là một lựa chọn chính trị – và lựa chọn ấy, qua nhiều trường hợp, đã cho thấy hậu quả dài hạn và khó đảo ngược.
