Lê Quốc Quân
Có một khoảnh khắc rất hiếm trong tôi, khi dòng tin quốc tế về Venezuela chạm vào tầng sâu nhất của cảm xúc. Tôi dừng lại, nén thật lâu rồi mới ngồi xuống viết những dòng này.
Đây không phải là khoái cảm trước bạo lực. Đó là niềm vui bản năng khi quyền lực độc tài bị thách thức, khi một lãnh tụ đáng nguyền rủa bị bắt sống. Một niềm vui thật sự—thoáng qua nhưng rất thật. Nó đến từ ký ức của chính tôi, một người từng trả giá tự do cho những ngày tranh đấu; từ những hình ảnh của nạn nhân bị giam cầm, của các trại cải tạo, của lịch sử đàn áp kéo dài—từ Việt Nam đến những phiên tòa gần đây.
Mâu thuẫn không thể hóa giải
Tôi vui. Nhưng là một luật sư, tôi cũng hiểu rất rõ: Venezuela là một quốc gia có chủ quyền. Công pháp quốc tế tồn tại để ngăn thế giới rơi vào vòng xoáy “ai mạnh thì đúng”. Khi nguyên tắc không can thiệp bị bẻ cong—dù vì mục đích đạo đức—nó sẽ trở thành tiền lệ cho những lần bẻ cong khác, ít cao cả hơn nhưng hiệu quả hơn về quyền lực. Từ Caracas, con đường ấy có thể kéo dài đến Ba Đình hay Bình Nhưỡng.
Ngay lúc này, vừa gọi điện chúc mừng những người bạn tranh đấu cho dân chủ ở Venezuela, tôi nhận ra một sự thật khó nuốt: khát vọng công lý nhanh và nhu cầu công lý hợp pháp theo trình tự hiếm khi song hành. Quyền lực đến bằng vũ lực nhanh hơn rất nhiều so với lá phiếu.
Tôi tin vào một “common sense” giản dị: không ai đứng trên công lý phổ quát. Nhưng nếu con đường dẫn đến công lý đi tắt qua sức mạnh ngoại lai—không phải bằng lá phiếu hay đạo đức, mà bằng logic quyền lực—thì ai đảm bảo tương lai không dội lại bằng chính vũ lực ấy? Và nếu một ngày nào đó, một Việt Nam dân chủ bị một kẻ mạnh độc tài can thiệp và bắt giữ, chúng ta sẽ trả lời thế nào?
“Ba phải” và nỗi sợ con người
Điều làm tôi lo lắng nhất không phải là các chế độ, mà là con người—loài Homo sapiens. Tôi sợ một tương lai chỉ còn “ta và địch”, “đúng và sai”, “ánh sáng và bóng tối”. Khi miền trung tâm biến mất, đối thoại bị coi là phản bội, nghi ngờ trở thành tội lỗi.
Tôi đã quen với việc bị khen nhiều và chửi nhiều—rất cực đoan—từ hai đầu con lắc. Chỉ cần đứng giữa, nói rằng cảm xúc và lý trí cùng tồn tại, là bị gọi là “ba phải”.
Tôi nhớ Barack Obama từng mong làm tổng thống “của tất cả người Mỹ”, và cái giá phải trả là sự thất vọng của chính những người ủng hộ ông. Ngược lại, Donald Trump nhất quán trong việc ân xá cho ai, trừng phạt ai—không cần che giấu đạo đức hay pháp lý; quan trọng là thuộc phe nào.
Con người đáng sợ—và tự do cho Venezuela
Điều đáng sợ nhất không phải độc tài, mà là khả năng giản lược thế giới của con người đến mức chỉ còn “hoặc ta hoặc địch”. Không còn chỗ cho một con người—nơi bản năng bạo lực đan xen khát khao hòa bình và hướng thiện.
Dù vậy, tôi vẫn thấy vui. Cảm giác ấy đơn giản và thật. Nó gợi lại khoảnh khắc tôi bước ra khỏi nhà tù và hô vang: “Viva Venezuela!”—một câu tôi từng viết trên blog chín năm trước, sau khi đọc xong Babylon – Người tù khổ sai của Henri Charrière, người đã tìm thấy tự do ở Venezuela sau 14 năm kiên trì vượt ngục.
Niềm vui ấy không phủ nhận lý trí. Nó chỉ nhắc tôi rằng: con đường đến công lý luôn căng thẳng giữa khát vọng và luật lệ—và trách nhiệm của chúng ta là không đánh mất miền trung tâm khi đi qua căng thẳng ấy.
Venezuela: giữa cảm xúc công lý và logic quyền lực
Bài viết của Lê Quốc Quân chạm đúng một trạng thái tâm lý rất thật của những người từng sống dưới độc tài: niềm vui bản năng khi kẻ đàn áp bị khuất phục. Đó không phải là khoái cảm bạo lực, mà là ký ức tích tụ của những người từng bị cướp tự do, từng chứng kiến công lý bị chà đạp. Ở tầng cảm xúc ấy, việc Maduro bị bắt (dù dưới hình thức nào) gợi lên hy vọng rằng độc tài không phải bất khả xâm phạm.
Nhưng chính điểm mạnh của bài viết cũng là điểm cảnh báo lớn nhất: khi tách cảm xúc ra khỏi phân tích quyền lực, ta buộc phải đối diện một sự thật lạnh lùng hơn.
Những gì các nguồn điều tra độc lập – đặc biệt là chuỗi hồ sơ doanh nghiệp và giao dịch liên quan đến CITGO mà Wendy Siegelman phơi bày – cho thấy cuộc chiến này khó có thể giản lược thành “chống ma túy” hay “chống khủng bố”. Thời điểm can thiệp quân sự trùng khớp đáng ngờ với:
-
các thương vụ thâu tóm tài sản dầu khí Venezuela tại Mỹ,
-
sự xuất hiện của những nhân vật thân cận Trump trong các pháp nhân tài chính,
-
và cách Trump công khai đùa cợt về tiền thưởng treo đầu Maduro như một “khoản tiết kiệm ngân sách”.
Khi đặt các mảnh ghép này cạnh nhau, động cơ kinh tế–quyền lực nổi lên rõ ràng hơn động cơ đạo đức.
Ở đây, mâu thuẫn mà Lê Quốc Quân gọi là “không thể hóa giải” thực chất là mâu thuẫn muôn thuở của chính trị quốc tế:
-
Công lý đến bằng vũ lực thì nhanh,
-
nhưng vũ lực ấy không phục vụ công lý phổ quát, mà phục vụ kẻ kiểm soát súng và tiền.
Điều đáng lo nhất – như Quân chỉ ra – không phải Maduro, cũng không chỉ là Trump, mà là xu hướng của con người trong việc giản lược thế giới thành “ta – địch”. Khi đó, mọi câu hỏi về pháp lý, tiền lệ, và tương lai đều bị gạt sang một bên vì “phe ta đang thắng”.
Nếu cuộc chiến Venezuela thực sự là vì dân chủ, thì vì sao không có lộ trình minh bạch, không có vai trò của Liên Hiệp Quốc, không có tiến trình pháp lý quốc tế?
Nếu nó là vì ma túy, thì vì sao những kẻ buôn ma túy từng được ân xá lại không bị coi là vấn đề?
Vì vậy, kết luận thẳng thắn là:
-
Niềm vui của người bị áp bức là có thật và chính đáng.
-
Nhưng cuộc chiến này không được thiết kế vì công lý, mà vì logic quyền lực và lợi ích tài sản.
Venezuela hôm nay là lời cảnh báo kép:
-
với các chế độ độc tài: đàn áp dân không tạo ra sức mạnh quốc gia;
-
và với những người đấu tranh cho tự do: đừng nhầm sự sụp đổ của một bạo chúa với chiến thắng của công lý.
Công lý nếu không đi cùng luật pháp và minh bạch, sẽ luôn có nguy cơ quay lại bằng một bạo lực khác, dưới một lá cờ khác.
