Tác giả: Alexi Babaganoush
Hãy nhìn bức ảnh này. Một chiếc xe bọc thép của cảnh sát to bằng cả một căn hộ studio đang phun vòi rồng xuống một con phố ở Paris. Ngay giữa làn nước ấy, một người trưởng thành mặc nguyên bộ trang phục Báo Hồng (Pink Panther), có cả cái đuôi, đang chạy xuyên qua màn nước như thể anh ta sắp trễ buổi ăn sáng muộn với bạn bè.
Những tấm biển đường phố ở góc ảnh chỉ về các địa điểm République, Bastille và Gare de Lyon. Chính hệ thống biển báo của thành phố đang chỉ đường cho cách mạng.
Ở Mỹ, biển báo chỉ đường đến nhà hàng Applebee’s hoặc một đại giáo đường. Còn ở Paris, biển báo dường như ghi: “Lật đổ chế độ quân chủ, cách đây hai cây số. Nhà vệ sinh ở bên trái.”
Đây là điều người Mỹ không hiểu về người Pháp.
Chúng ta thường hình dung họ là những kẻ chỉ biết nhấm nháp rượu vang, đội mũ beret, ăn bánh sừng bò và đầu hàng. Trong khi đó, người Pháp đã dành 237 năm buộc những người cai trị phải nhượng bộ và trao cho họ những gì họ đòi hỏi.
Và cách đó có hiệu quả.
Hãy cùng nhìn lại bảng thành tích.
Năm 1789: Họ đánh chiếm ngục Bastille, lật đổ một vị vua và buộc tầng lớp quý tộc phải trải qua một chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt — không còn đầu trên cổ.
Năm 1936: Khoảng hai triệu công nhân đình công và chiếm giữ nhà máy của mình. Chỉ trong vài tuần, chính phủ phải trao cho họ hai tuần nghỉ phép có lương, tuần làm việc 40 giờ và quyền thương lượng tập thể.
Hai tuần nghỉ phép có lương, vào năm 1936!
Đến năm 2026, nước Mỹ vẫn chưa có luật liên bang bảo đảm cho người lao động dù chỉ một ngày nghỉ có lương. Trong khi đó, từ năm 1982, người Pháp đã được hưởng năm tuần nghỉ phép có lương theo luật định.
Người Pháp đã nằm tắm nắng trên vùng Riviera trong khi ông nội bạn còn phải hỏi đốc công xem liệu ông có thể về sớm để kịp dự đám cưới của chính mình hay không.
Năm 1968: Khoảng 10 triệu công nhân đình công, tương đương gần hai phần ba lực lượng lao động Pháp. Chính phủ phải tăng lương tối thiểu thêm 35%.
Ba mươi lăm phần trăm!
Mức lương tối thiểu liên bang của Mỹ vẫn là 7,25 USD/giờ kể từ năm 2009. Đã 17 năm trôi qua. Có những học sinh trung học chưa từng sống trong một nước Mỹ mà mức lương tối thiểu liên bang được tăng lên.
Năm 1995: Các cuộc đình công khiến hệ thống tàu hỏa tê liệt trong nhiều tuần, buộc chính phủ rút lại kế hoạch cắt giảm lương hưu.
Năm 2006: Hàng triệu người xuống đường phản đối một đạo luật cho phép chủ lao động sa thải người lao động trẻ mà không cần lý do. Chính phủ phải rút lại đạo luật đó.
Năm 2018: Phong trào Áo Vàng chặn các vòng xoay giao thông trên khắp đất nước để phản đối thuế nhiên liệu. Tổng thống Emmanuel Macron phải hủy bỏ khoản thuế và nhượng bộ khoảng 10 tỷ euro, trong đó có khoản tăng thêm 100 euro mỗi tháng cho người hưởng lương tối thiểu.
Năm 2023: Macron thúc đẩy cải cách hưu trí, nâng tuổi nghỉ hưu mà không thông qua một cuộc bỏ phiếu cuối cùng tại Quốc hội, bất chấp hơn một triệu người xuống đường biểu tình.
Người Pháp không dừng lại.
Hai năm sau, một chính phủ đang chật vật để tồn tại phải đình chỉ cải cách đó cho đến sau cuộc bầu cử tiếp theo.
Ngay cả khi thua, họ vẫn thắng ở vòng kháng cáo.
Và bây giờ, họ lại xuống đường.
Theo chính Bộ trưởng Nội vụ Pháp, hôm nay có khoảng 550.000 người biểu tình trên khắp nước Pháp. Khi chính người đứng đầu lực lượng cảnh sát chống bạo động thừa nhận con số nửa triệu người, bạn có thể hiểu rằng con số thực tế có lẽ là: “Tất cả anh chị em họ hàng của mọi người đều có mặt.”
Biểu tình đã lan rộng đến 140 thành phố.
Mọi chuyện bắt đầu từ học sinh trung học và sinh viên đại học. Họ đã phong tỏa trường học trong hai tuần trước khi các công đoàn lao động lớn tham gia. Những cuộc tuần hành diễn ra tại Paris, Lille, Lyon, Marseille và Toulouse, và hàng nghìn người đã bị bắt giữ.
Thanh thiếu niên đấy!
Thanh thiếu niên Pháp đang khiến chính phủ phải chao đảo. Còn thanh thiếu niên Mỹ đang tắt camera trong giờ học qua Zoom.
Những người trẻ Pháp đang đòi hỏi điều gì?
Phòng học đạt tiêu chuẩn, đủ giáo viên và những tòa nhà trường học có khả năng chống chọi với nhiệt độ ngày càng tăng, sau nhiều năm đầu tư thiếu hụt vào giáo dục công lập.
Chỉ vậy thôi. Những phòng học không sắp sụp xuống.
Thật là những yêu sách cấp tiến đến mức đáng sợ!
Rồi người lớn cũng nhập cuộc.
Bên cạnh việc cắt giảm ngân sách trường học, giá nhiên liệu đang tăng vọt do cuộc chiến Mỹ–Israel chống Iran, trong khi chính phủ cố thông qua một ngân sách thắt lưng buộc bụng tại một Quốc hội không có phe nào nắm đa số.
Và đây là lúc thị trường trái phiếu bắt đầu toát mồ hôi.
Chi phí vay nợ của Pháp đã tăng lên mức cao nhất trong 24 năm, một dấu hiệu cảnh báo chưa từng thấy kể từ cuộc khủng hoảng nợ khu vực đồng euro năm 2011.
Vậy là chính phủ nói: “Chúng ta hết tiền rồi, phải cắt giảm chi tiêu.”
Người dân đáp lại: “Được thôi, vậy cắt giảm từ ai?”
Một câu hỏi rất hay.
Hãy nói về những người cần phải đóng góp.
Năm 1996, 500 gia đình giàu nhất nước Pháp sở hữu tổng tài sản khoảng 80 tỷ euro, tương đương 6% GDP.
Đến năm 2024, con số đó đã tăng gấp 15 lần, lên 1.228 tỷ euro, tương đương khoảng 42% GDP.
Từ 6% lên 42%.
Nếu bài tập toán của con bạn có mức tăng trưởng như vậy, bạn sẽ nghĩ rằng nó đã gian lận. Và bạn sẽ đúng.
Trong khi đó, theo nhà kinh tế học Gabriel Zucman, các tỷ phú ở Pháp gần như không phải trả thuế thu nhập, còn khối tài sản của họ đã tăng đặc biệt nhanh trong 15 năm qua.
Bằng cách nào?
Họ chuyển tài sản vào các công ty nắm giữ vốn, nơi tiền cứ nằm đó và chịu thuế theo mức thuế doanh nghiệp — mức thuế mà Macron đã cắt giảm.
Kết quả là giới tài phiệt chỉ phải chịu mức thuế thực tế khoảng 25%, tức xấp xỉ một nửa tỷ lệ mà người Pháp bình thường phải đóng.
Tỷ phú chỉ phải trả một nửa tỷ lệ thuế của bạn.
Một tỷ phú đấy!
Ở đâu đó tại Lyon, một nữ y tá đang phải đóng thuế theo tỷ lệ thu nhập cao hơn người đàn ông sở hữu thương hiệu Louis Vuitton.
Rồi chính ông chủ Louis Vuitton xuất hiện trên truyền hình và tuyên bố đất nước cần phải thắt lưng buộc bụng.
Thưa ông, cái thắt lưng của ông còn đắt hơn cả chiếc xe hơi của cô ấy.
Vì vậy, Zucman đưa ra một ý tưởng khá khiêm tốn.
Đánh thuế 2% đối với tài sản cá nhân vượt quá 100 triệu euro. Khoản thuế này sẽ áp dụng cho khoảng 4.000 người nộp thuế, tức nhóm giàu nhất chiếm 0,01% dân số, và có thể mang lại từ 15 đến 25 tỷ euro mỗi năm.
Hai phần trăm.
Đối với những khối tài sản vượt quá 100 triệu euro.
Điều đó chẳng khác nào đề nghị một người có 100 chiếc pizza chia cho bạn hai miếng.
Và chuyện gì đã xảy ra?
Ngày 31/10 năm ngoái, Quốc hội đã bỏ phiếu bác bỏ đề xuất này, với phe trung dung của Macron và phe cánh hữu phản đối.
Trong khi đó, kế hoạch thắt lưng buộc bụng ban đầu nhằm cắt giảm 43,8 tỷ euro chi tiêu công.
Vậy hãy làm rõ chuyện này.
Yêu cầu 4.000 người đóng góp từ 15 đến 25 tỷ euro là điều không thể chấp nhận được, nhưng lấy đi 43,8 tỷ euro từ 68 triệu người lại được gọi là “lập ngân sách có trách nhiệm”.
Đó cũng chẳng phải kinh tế học hợp lý. Đó là một vụ cướp được trình bày bằng bảng tính.
Và có thể bạn sẽ tự hỏi tại sao mình hiếm khi nghe vấn đề được trình bày theo cách này trên truyền hình Pháp.
Đó là bởi những người như Arnault, Bouygues và Bolloré sở hữu phần lớn truyền thông Pháp và có quyền tiếp cận trực tiếp với mọi tổng thống.
Vì thế, khi bản tin nói rằng thuế Zucman sẽ khiến vốn tháo chạy và đẩy nền kinh tế vào thảm họa, hãy nhớ rằng chính những cơ quan truyền thông ấy thuộc sở hữu của giới tư bản — những người có thể đưa vốn ra khỏi đất nước.
Chuyện đó chẳng khác nào giao cho con cáo viết bản đánh giá an ninh chuồng gà.
“Sau khi xem xét kỹ lưỡng, chúng tôi kết luận rằng đàn gà vẫn an toàn. Ngoài ra, gà nên nhỏ hơn một chút.”
Hôm nay, một người biểu tình nói với CNN rằng nền dân chủ đang suy giảm, quyền lực ngày càng tập trung và các tỷ phú đang kiểm soát truyền thông.
Cô ấy 38 tuổi.
Cô ấy đã hiểu ra vấn đề.
Chuyện đó đâu có phức tạp đến thế.
Bây giờ hãy so sánh với nước Mỹ.
Ở Mỹ, khi các tỷ phú tăng gấp đôi tài sản, chúng ta đưa họ lên trang bìa các tạp chí.
Khi chính phủ cắt giảm dịch vụ chăm sóc sức khỏe của bạn, bạn viết một bài đăng đầy phẫn nộ trên mạng xã hội rồi vẫn phải đi làm, bởi nếu nghỉ làm, bạn có thể mất luôn bảo hiểm y tế.
Khi chúng ta biểu tình, chúng ta xin giấy phép, tuần hành trong một “khu vực tự do ngôn luận” được chỉ định — rộng cỡ một chỗ đậu xe — rồi về nhà trước sáu giờ tối để xe khỏi bị kéo đi.
Người Pháp nhìn vào một khu vực tự do ngôn luận được chỉ định và nói:
“À, ý các ông là nước Pháp đấy à?”
Và đúng, tình hình bên đó đôi khi trở nên hỗn loạn.
Hôm nay, bạo loạn đã bùng phát tại một số thành phố. Các cửa hàng xa xỉ và siêu thị bị cướp phá, các tòa nhà công cộng bị phóng hỏa.
Không ai bảo rằng hãy đốt văn phòng du lịch.
Nhưng hãy chú ý xem phần nào của câu chuyện được đưa lên tiêu đề.
Cửa kính vỡ tại một cửa hàng thời trang là tội phạm.
Khối tài sản cha truyền con nối tăng gấp 15 lần trong khi học sinh phải chịu đựng những phòng học nóng như lò nung thì chỉ được gọi là “nền kinh tế”.
Khi người nghèo lấy một chiếc túi xách, đó là cướp bóc.
Khi người giàu chiếm 42% GDP, đó là câu chuyện tăng trưởng trên tạp chí Forbes.
Điều đó đưa chúng ta trở lại với người hùng của mình: chú mèo màu hồng.
Bởi có điều gì đó thật hoàn hảo trong bức ảnh ấy.
Một bên là toàn bộ sức mạnh của nhà nước Pháp: xe chống bạo động, đèn nhấp nháy và vòi rồng áp lực cao được thiết kế để quật ngã những người đàn ông trưởng thành.
Bên kia là một người trong bộ đồ thú nhồi bông màu hồng, đã quyết định rằng nếu chính phủ định phun vòi rồng vào mình, thì ít nhất anh ta cũng sẽ đón nhận chuyện đó thật phong cách.
Toàn bộ truyền thống phản kháng của nước Pháp nằm gọn trong một khung hình.
Nhà nước có vòi rồng.
Người dân có số đông, sức bền, sự phi lý đầy hài hước và thành tích 237 năm đấu tranh.
Và xét theo lịch sử, phe có chú mèo hoạt hình thường là phe chiến thắng.
Bởi đây là điều mà các tỷ phú và chính phủ của họ chưa bao giờ hiểu được.
Các ông có thể sở hữu truyền thông. Các ông có thể kiểm soát Quốc hội. Các ông có thể chi phối xếp hạng tín nhiệm trái phiếu.
Nhưng các ông không thể sở hữu đường phố.
Mọi quyền lợi mà người Pháp được hưởng ngày nay — từ ngày nghỉ cuối tuần, kỳ nghỉ phép, mức lương tối thiểu cho đến chế độ hưu trí — đều không phải thứ được ban phát cho họ.
Họ đã giành lấy những quyền đó bằng đấu tranh, bởi họ đã ngừng van xin một cách lịch sự.
Và chừng nào vẫn còn một người sẵn sàng chạy xuyên qua vòi rồng của cảnh sát trong bộ đồ một chú mèo hoạt hình màu hồng, thì 4.000 người giàu nhất nước Pháp vẫn nên cảm thấy vô cùng lo lắng.
Hai phần trăm thôi, các ông ạ.
Chỉ có 2%.
Hãy đóng khoản thuế ấy đi, trước khi chú mèo quay trở lại.
