1. Bối cảnh cảnh báo về Nam Sudan
-
Trước khi đi vào trường hợp cụ thể, bản tin dẫn lại khuyến cáo trên trang web của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ dành cho công dân Mỹ: không nên tới Nam Sudan vì bất cứ lý do gì (mức cảnh báo cao nhất — Cấp độ 4).
-
Các lý do được nêu bao gồm bất ổn an ninh, tội phạm, bắt cóc, bẫy mìn và các mối đe dọa nghiêm trọng về sức khỏe; đồng thời Bộ Ngoại giao Mỹ lưu ý khả năng hỗ trợ công dân tại đây rất hạn chế. Tuy nhiên, chính phủ Mỹ lại tổ chức chuyến bay đưa người bị trục xuất đến chính quốc gia này.
2. Hồ sơ và quá trình trục xuất của ông Phan Thanh Tuấn
-
Nhân thân và tiền án: Ông Phan Thanh Tuấn (44 tuổi) đến Mỹ định cư từ năm 1991 (khi mới 9 tuổi) với tư cách thường trú nhân hợp pháp. Năm 2000 (lúc 18 tuổi), ông dính líu đến một vụ xô xát băng nhóm tại bang Washington, nổ súng làm một người đứng ngoài cuộc thiệt mạng và một người khác bị thương. Ông bị kết án tội giết người cấp độ một và hành hung cấp độ hai, thụ án khoảng 25 năm tù và bị tước quy chế thường trú kèm lệnh trục xuất vào năm 2009.
-
Sự chuẩn bị hồi hương bị đảo lộn: Bản tin nêu rõ gia đình ông Tuấn hoàn toàn chấp nhận việc ông phải rời khỏi Mỹ sau khi mãn hạn tù vào tháng 5/2025. Vợ ông là bà Phan Ngọc (một công dân Mỹ) đã chuẩn bị sẵn hành lý, điện thoại và nhờ người thân ở Việt Nam đón cũng như hỗ trợ làm thủ tục để ông trở về Việt Nam.
-
Bị đưa đi nước thứ ba: Thay vì đưa về Việt Nam (nơi hai nước đã có thỏa thuận hồi hương năm 2020 áp dụng cho người sang Mỹ trước năm 1995), cơ quan di trú ICE đã đưa ông lên chuyến bay giữa đêm hướng tới Nam Sudan. Đây là một phần trong “chính sách trục xuất sang nước thứ ba” của chính quyền Trump nhằm đẩy những người có lệnh trục xuất sang một quốc gia khác chịu tiếp nhận.
-
Hành trình bị gián đoạn: Trên chuyến bay tháng 5/2025 cùng 7 người khác, một thẩm phán liên bang đã ra lệnh chặn chuyến bay do sai phạm thủ tục. Cả nhóm bị giữ nhiều tuần tại một căn cứ quân sự Mỹ ở Djibouti trước khi được đưa tới Juba (thủ đô Nam Sudan) vào tháng 7/2025 sau phán quyết tạm thời của Tối cao Pháp viện.
3. Điều kiện giam giữ khắc nghiệt tại Juba và vụ “4.000 USD đổi lấy mấy trái chuối”
-
Môi trường giam giữ: Nhóm người bị trục xuất bị giam trong một khu nhà có cổng rào và lính mang súng canh gác ở thủ đô Juba. Có những ngày họ chỉ được ăn cơm hoặc bánh mì, thậm chí phải nhịn đói nhiều ngày. Nước uống phát theo bình dùng chung cho cả tuần nhưng thường xuyên cạn sớm, có khi phải chờ tới 10 ngày mới có bình mới hoặc phải hứng nước mưa để dùng. Căn nhà bị cúp điện nhiều tuần do thiếu nhiên liệu, hệ thống cống hư hỏng gây mùi hôi thối. Ông Tuấn kể lại việc có người bị cai ngục đánh vì mở cửa sổ cho thoáng, có người bị biệt giam nhiều ngày vì phàn nàn thiếu xà phòng, còn bản thân ông sụt khoảng 9 kg.
-
Vòi vĩnh tiền từ thân nhân ở Mỹ: Tháng 11/2025, khi được luật sư báo tin người bị giam đang thiếu ăn, bà Phan Ngọc đã chuyển lần đầu 300 USD cho một người được xác định là cai ngục. Từ đó, mỗi khi hết thức ăn, cai ngục lại yêu cầu ông Tuấn gọi về cho vợ xin tiền hoặc trực tiếp nhắn tin cho bà Ngọc đòi tiền mà không giải thích mục đích.
-
Thực tế nhận được: Bà Ngọc cho biết đã gửi tổng cộng khoảng 4.000 USD (mỗi lần vài trăm USD) với hy vọng chồng có đủ thức ăn, nước uống và điện thoại liên lạc. Tuy nhiên, theo lời ông Tuấn, sau mỗi lần gia đình chuyển tiền, thứ ông nhận được từ cai ngục chỉ là vài trái chuối, vài trái táo và một nhúm đậu phộng.
-
Tình trạng tương tự với những người khác: AP cũng thu thập được biên nhận chuyển tiền (từ 100 đến 1.000 USD/lần) của thân nhân 3 người bị giam khác gửi cho 4 cai ngục. Có trường hợp gia đình gửi 1.000 USD để mua quần áo, giày dép chuẩn bị hồi hương theo lời cai ngục, nhưng người bị giam sau đó phải gọi về dặn người nhà ngừng gửi vì tiền chưa bao giờ tới tay họ.
4. Phản ứng của các bên và cuộc chiến pháp lý tại Tối cao Pháp viện Mỹ
-
Phía Nam Sudan: Bộ Ngoại giao Nam Sudan bác bỏ các cáo buộc của AP, khẳng định những người bị giam được cung cấp đầy đủ thức ăn, nước uống, chăm sóc y tế và mọi chi phí đều do chính phủ nước này chi trả. Khi ông Tuấn rời sân bay Juba để về Việt Nam vào ngày 19/6/2026, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Nam Sudan còn mô tả ông “rất kỷ luật, vui vẻ và khỏe mạnh” — trái ngược hoàn toàn với thông tin ông bị sụt 9 kg. Phía Nam Sudan cũng tuyên bố Mỹ đã hoàn toàn từ bỏ trách nhiệm và không còn thẩm quyền pháp lý đối với nhóm người này sau khi bàn giao.
-
Phía chính quyền Mỹ: Theo một trợ lý Quốc hội Mỹ từng tới thăm Juba vào tháng 8/2025, nhân viên Đại sứ quán Mỹ tại đây tiết lộ họ đã nhận chỉ thị không tới thăm và không theo dõi tình trạng của những người bị trục xuất. Bộ Ngoại giao Mỹ từ chối trả lời câu hỏi của AP về việc có chỉ thị này hay không.
-
Tình trạng hiện tại và phiên điều trần ngày 9/12: Ông Phan Thanh Tuấn cuối cùng đã được rời Nam Sudan để trở về Việt Nam vào ngày 19/6/2026, nhưng theo AP, hiện vẫn còn 5 người khác đang bị giữ lại tại Juba.
-
Tranh cãi hiến pháp: Trước đó vào ngày 25/5, thẩm phán liên bang Brian Murphy ở Boston đã phán quyết chính sách trục xuất sang nước thứ ba là trái luật vì không cho người bị trục xuất cơ hội phản đối trước nguy cơ bị ngược đãi. Ngày 29/5, Tối cao Pháp viện tạm đình chỉ phán quyết này để chính sách tiếp tục có hiệu lực trong lúc chờ xét xử. Dự kiến vào ngày 9/12/2026, Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ sẽ chính thức nghe tranh luận về tính hợp pháp của chính sách này cũng như việc liệu nó có vi phạm quyền được xét xử đúng thủ tục và Công ước chống tra tấn hay không.
