Trong mọi cuộc chiến hiện đại, bom đạn không còn là vũ khí duy nhất. Bên cạnh chiến trường vật lý, luôn tồn tại một chiến trường thứ hai – chiến trường thông tin. Và trong cuộc chiến Iran hiện nay, chiến trường này đôi khi còn chạy nhanh hơn cả chiến trường thật.
Ngày nay, một video, một bức ảnh, hay một dòng tweet có thể lan khắp thế giới chỉ trong vài phút, trong khi các nhà báo cần hàng giờ hoặc hàng ngày để xác minh sự thật. Chính khoảng cách đó đã tạo ra một môi trường thông tin hỗn loạn, nơi Facebook, X, Telegram và TikTok thường đưa tin trước cả báo chí.
Khi chiến tranh trở thành “nội dung mạng xã hội”
Các nghiên cứu và điều tra báo chí cho thấy ngay sau khi các cuộc tấn công vào Iran bắt đầu, mạng xã hội đã tràn ngập các video và hình ảnh được cho là “từ chiến trường”. Nhưng nhiều trong số đó không hề có thật.
Các tổ chức kiểm chứng phát hiện rằng:
- video từ các cuộc chiến cũ
- cảnh trong trò chơi điện tử
- hình ảnh do AI tạo ra
đã được đăng lại và gắn nhãn như thể chúng là cảnh thật từ chiến tranh Iran. (AAP)
Thậm chí có những đoạn video cho thấy một tàu chiến bắn rơi máy bay trong một trận không chiến ngoạn mục. Nhưng khi kiểm tra kỹ, hóa ra đó chỉ là cảnh từ một trò chơi mô phỏng quân sự. (ABC News)
Khi AI làm mờ ranh giới giữa thật và giả
Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn nhiều. Những hình ảnh giả về các cuộc tấn công tên lửa, binh lính bị bắt, hoặc thành phố bị phá hủy có thể được tạo ra chỉ trong vài phút.
Các chuyên gia cảnh báo rằng AI đã làm giảm mạnh chi phí sản xuất tuyên truyền. Chỉ cần một nhóm nhỏ tài khoản mạng xã hội cũng có thể tạo ra hàng loạt nội dung giả nhằm định hình nhận thức của công chúng về cuộc chiến. (DAWN)
Trong một số trường hợp, các mạng lưới tài khoản giả thậm chí còn giả danh công dân phương Tây để phát tán thông tin có lợi cho một bên trong xung đột. (The Times)
Không chỉ chính phủ – cả người dùng bình thường cũng góp phần
Điều đáng chú ý là không phải mọi tin giả đều do các chiến dịch tuyên truyền có tổ chức tạo ra.
Nhiều nội dung sai lệch xuất hiện đơn giản vì:
- người dùng muốn đăng tin “độc quyền”
- các trang mạng tìm kiếm lượt xem
- những tài khoản cơ hội đăng nội dung gây sốc để thu hút tương tác.
Các nhà nghiên cứu cho rằng trong những ngày đầu của cuộc chiến, rất nhiều video lan truyền mạnh trên mạng không liên quan gì đến chiến trường thật. (ABC News)
Nói cách khác, chiến tranh thông tin ngày nay không chỉ là cuộc đối đầu giữa các chính phủ, mà còn là hệ quả của thuật toán mạng xã hội và tâm lý đám đông.
Báo chí truyền thống bị đặt vào thế khó
Trong bối cảnh này, báo chí chuyên nghiệp phải đối mặt với một nghịch lý.
Một mặt, họ phải:
- kiểm chứng nguồn tin
- xác minh hình ảnh
- kiểm tra dữ liệu vệ tinh và nhân chứng.
Nhưng trong khi các phóng viên đang xác minh, mạng xã hội đã lan truyền câu chuyện đến hàng triệu người.
Khi sự thật được xác nhận, narrative đã được định hình từ trước.
Cuộc chiến thật và cuộc chiến nhận thức
Các nhà nghiên cứu chiến tranh thông tin gọi đây là “cuộc chiến nhận thức” (cognitive warfare) – nơi mục tiêu không chỉ là đánh bại đối phương trên chiến trường, mà còn là định hình cách công chúng hiểu cuộc chiến.
Điều này có thể bao gồm:
- phóng đại chiến thắng
- che giấu thất bại
- lan truyền hình ảnh gây sốc
- hoặc tạo cảm giác rằng một bên đang chiến thắng áp đảo.
Trong môi trường thông tin hỗn loạn, đôi khi ấn tượng chiến thắng trên mạng còn quan trọng hơn chiến thắng thật trên chiến trường.
Bài học cho báo chí độc lập
Đối với báo chí độc lập, đây là một thách thức đặc biệt.
Nếu chạy theo tốc độ của mạng xã hội, họ dễ rơi vào bẫy:
- đăng tin chưa kiểm chứng
- lặp lại tin giả
- đánh mất uy tín.
Nhưng nếu giữ tiêu chuẩn kiểm chứng nghiêm ngặt, họ sẽ luôn chậm hơn mạng xã hội.
Giải pháp duy nhất là chấp nhận một nguyên tắc cũ của nghề báo:
Trong chiến tranh thông tin, người chiến thắng lâu dài không phải là người đăng tin nhanh nhất – mà là người đáng tin nhất.
Kết luận
Cuộc chiến Iran không chỉ diễn ra trên bầu trời Trung Đông hay ngoài khơi eo biển Hormuz. Nó cũng diễn ra trên màn hình điện thoại của hàng tỷ người.
Ở đó, một video giả có thể lan truyền nhanh hơn một quả tên lửa, và một dòng tweet có thể định hình nhận thức của cả thế giới trước khi sự thật kịp xuất hiện.
Trong kỷ nguyên mạng xã hội, đôi khi Facebook chạy nhanh hơn chiến trường. Nhưng lịch sử cuối cùng vẫn được viết bởi những người kiên nhẫn đi tìm sự thật.
