Ngày 29/12/2025, bốn Báo cáo viên Đặc biệt của United Nations Human Rights Council gửi thư chính thức tới Chính phủ Việt Nam với mã: AL VNM 8/2025, nêu lo ngại về “arbitrary arrest, detention, prosecution, repeated sentencing and ill-treatment” (bắt giữ tùy tiện, giam giữ, truy tố, phạt tù lặp đi lặp lại và đối xử tồi tệ) mà gia đình Cấn Thị Thêu, cùng các con Trịnh Bá Tư và Trịnh Bá Phương, cũng như người chồng và người thân khác, đang phải gánh chịu chỉ vì hoạt động ôn hòa đấu tranh đất đai, ghi hình, thu thập thông tin và lên tiếng cho cộng đồng dân oan.
Thư nêu rõ “collective punishment and reprisals … contrary to Viet Nam’s obligations” (trừng phạt tập thể và trả đũa, trái với nghĩa vụ của Việt Nam) và đặt 11 câu hỏi rõ ràng cho Chính phủ Việt Nam phải trả lời về từng trường hợp.
Một gia đình đấu tranh: từ Dương Nội tới Đồng Tâm
Dương Nội (Hà Đông, Hà Nội) là điểm nóng của nhiều tranh chấp đất đai từ giữa những năm 2000. Khi chính quyền thu hồi đất, đền bù thấp và cưỡng chế, nông dân – trong đó có gia đình ông bà Trịnh Bá Khiêm và Cấn Thị Thêu – đã tổ chức sit-in, giăng biểu ngữ, quay phim các buổi cưỡng chế, đăng tải ảnh/video lên mạng.
- Năm 2014, bà Cấn Thị Thêu bị bắt lúc đang ghi hình cưỡng chế, bị kết án 15 tháng tù theo điều 257 BLHS 1999.
- Năm 2016, bà bị bắt lần thứ hai sau các cuộc biểu tình ôn hòa và bị kết án 20 tháng vì “gây rối trật tự công cộng”.
Chuyến hành trình đấu tranh này đặt gia đình họ vào tầm ngắm lâu dài của hệ thống.
Đồng Tâm: thảm kịch và sự lan tỏa thông tin
Vụ việc Đồng Tâm (Mỹ Đức, Hà Nội) ngày 9/1/2020 là một trong những cuộc đối đầu đẫm máu nhất giữa người dân và lực lượng chức năng gần đây ở Việt Nam. Sau khi lực lượng an ninh tràn vào thôn Hoành, kết quả là vài người thiệt mạng, trong đó có một trưởng làng cao tuổi. Dịch vụ di động bị gián đoạn và nhiều người bị bắt.
Theo thư AL, dù bà Thêu, anh Trịnh Bá Tư và anh Trịnh Bá Phương không có mặt tại thời điểm đột kích, họ đã hoạt động tích cực từ trước và sau đó ghi hình những vụ cưỡng chế và kêu gọi trách nhiệm trong vụ Đồng Tâm.
Chính việc truyền thông thông tin dân sự – một quyền cơ bản theo Hiến pháp và ICCPR – khiến họ bị xem là “đe dọa”.
Bản án lặp lại, “án chồng án” và các cáo buộc lặp lại
Thư AL nêu rõ: các thành viên gia đình này đã bị truy tố, kết án nhiều lần, trong đó:
- Cấn Thị Thêu bị bắt 25/6/2020 và bị kết án 8 năm tù theo điều 117 BLHS 2015 (“làm, lưu trữ, tuyên truyền thông tin chống Nhà nước”), được tòa án giữ nguyên khi kháng cáo.
- Trịnh Bá Tư bị bắt cùng ngày và cũng bị kết án 8 năm tù theo điều 117.
- Trịnh Bá Phương bị bắt 24/6/2020, bị kết án 10 năm tù, và khi đang thụ án tiếp tục bị truy tố lại – xét xử vắng mặt và bị kết án thêm 11 năm theo cùng điều 117, nâng tổng hình phạt lên 21 năm. Đây là trường hợp đầu tiên ở Việt Nam bị xét xử hai lần về cùng một tội lúc đang thụ án.
Tổng cộng, thư AL nêu rằng gia đình này phải chịu hơn 40 năm tù gộp lại từ nhiều bản án khác nhau.
Văn bản cũng nêu các cáo buộc về:
- Giữ người bị tạm giam incommunicado (không cho tiếp xúc với luật sư/gia đình)
- Bị bắt và xét xử không công khai
- Truy tố nhiều lần về cùng hành vi
- Áp dụng biện pháp như yêu cầu khám tâm thần cưỡng bức, biệt giam kéo dài
- Đưa người vào nhà giam xa hàng nghìn km khiến tiếp xúc gia đình trở nên gần như không thể
- Hiện tượng giảm thiểu – né tránh chăm sóc y tế, điều kiện giam giữ tồi tệ
- Xử lý vợ của ông Phương là Đỗ Thị Thu bằng “lệnh cấm xuất cảnh tùy tiện” khi bà kêu gọi thông tin về điều kiện giam giữ.
Đây không còn là truy tố một hành vi cá nhân, mà theo thư là một mô hình trừng phạt có hệ thống đối với người bảo vệ nhân quyền.
Tâm lý và thể chất bị tổn hại: LHQ đặt trong khuôn “treatment and conditions”
Thư AL không chỉ hỏi về bản án. Nó yêu cầu Chính phủ Việt Nam giải trình đầy đủ về:
- Điều kiện giam giữ
- Truy cập chăm sóc y tế
- Tiếp xúc với gia đình và luật sư
- Việc biệt giam kéo dài
- Biện pháp “cưỡng bức khám tâm thần”
- Rủi ro về “cruel, inhuman or degrading treatment” (đối xử tàn nhẫn, vô nhân đạo hoặc nhục mạ).
Đặc biệt với bà Thêu: hồ sơ ghi bà bị các điều kiện giam giữ xấu ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, kể cả các vấn đề phải điều trị y tế nhưng bị từ chối bởi phía quản giáo.
Việc đưa các tiêu chuẩn như Nelson Mandela Rules và CAT/ICCPR vào thư cho thấy LHQ không chỉ quan tâm tới tù, mà quan ngại cả phương thức cưỡng chế thân thể và tinh thần của nhà nước đối với người bị giam.
LHQ đặt câu hỏi pháp lý nghiêm túc
Thư AL 8/2025 đặt ra hơn 10 câu hỏi yêu cầu Chính phủ Việt Nam phải cung cấp:
- Cơ sở pháp lý và chứng cứ của mọi cáo buộc, truy tố, án phạt
- Chi tiết thủ tục tố tụng
- Tiếp cận luật sư và quyền bào chữa
- Cơ sở và lý do của các biện pháp biệt giam và tách khỏi gia đình
- Lý do phạt thêm khi đang thụ án
- Điều kiện chăm sóc y tế
- Việc sử dụng các điều khoản an ninh quốc gia và công order mơ hồ
- Các biện pháp đảm bảo không trừng phạt người bảo vệ nhân quyền
… và nhiều câu hỏi khác chi tiết, yêu cầu trả lời rõ ràng trong 60 ngày kể từ ngày thư được gửi, cùng lời cảnh báo rằng cả thư và đáp trả sẽ được công khai trong báo cáo lên Hội đồng Nhân quyền.
Vì sao Việt Nam không thể né việc này?
Một khi thư được đăng lên database publics của OHCHR với tham chiếu AL VNM 8/2025, nó trở thành hồ sơ:
- Chính thức của LHQ
- Phần của báo cáo UPR và kỳ họp Hội đồng Nhân quyền
- Tài liệu tham khảo cho các chính phủ thành viên và NGO quốc tế
- Bằng chứng trong các báo cáo uỷ ban Nghị viện Âu Châu, Quốc hội Hoa Kỳ, và các tổ chức nhân quyền khác
Không thể chỉ “phủ nhận trên mạng”. Nó đòi hỏi trả lời văn bản chính thức.
Kết: Một gia đình – một tấm gương – một cáo buộc quốc tế
Gia đình Cấn Thị Thêu – Trịnh Bá Khiêm – Trịnh Bá Tư – Trịnh Bá Phương không phải là tên tuổi lạ ở Việt Nam. Nhưng lần đầu tiên, hồ sơ trừng phạt họ đã vượt khỏi biên giới, được bốn Báo cáo viên Đặc biệt LHQ đưa vào hệ thống tài liệu quốc tế, kèm yêu cầu Chính phủ phải trả lời từng cáo buộc chi tiết.
Đây không chỉ là chuyện án tù.
Đây là chuyện ý nghĩa về quyền biểu đạt, quyền truyền thông, quyền hội họp, quyền phản ánh bức xúc của dân và giới hạn nhà nước trong việc dùng luật an ninh để chèn ép tiếng nói bất đồng.
Và khi những tiếng nói đó bước ra ánh sáng quốc tế, câu chuyện không còn là “họ” nữa.
Đó là việc cả thế giới đang hỏi một chính phủ: Vì sao các quyền cơ bản lại bị hạn chế đến mức trừng phạt một gia đình suốt hơn 40 năm tù gộp lại?
