Lê Diễn Đức
Ngày 26/10, giữa lúc cuộc xung đột Mỹ–Iran vẫn căng thẳng, chưa tìm được lối thoát và nguy cơ chiến tranh bùng phát trở lại luôn hiện hữu, một cuộc gặp ngoại giao đặc biệt đã diễn ra tại Tehran.
Ả Rập Xê-út, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ cử những quan chức cấp cao nhất về quốc phòng, quân đội và tình báo đến gặp giới chức Iran để bàn về an ninh khu vực.
Hãy nhìn vào thành phần tham dự.
Ả Rập Xê-út là một trong những đối tác an ninh quan trọng nhất của Mỹ tại vùng Vịnh. Pakistan có quan hệ an ninh lâu năm với Washington. Thổ Nhĩ Kỳ là thành viên NATO, liên minh quân sự do Mỹ giữ vai trò chủ chốt.
Ba quốc gia này vừa ký thỏa thuận phòng thủ chung Mecca, nhưng nay lại cùng ngồi với Iran – đối thủ đang đối đầu quân sự với Mỹ – để tìm cách ngăn chiến tranh lan rộng.
Đây không phải một cuộc gặp ngoại giao thông thường. Nó phản ánh nỗi lo an ninh của chính những quốc gia từng trông cậy nhiều vào các quan hệ bảo trợ và liên minh chiến lược.
Tại sao họ phải chủ động tìm đến Tehran vào thời điểm này?
Bởi nếu chiến tranh tiếp tục leo thang, lãnh thổ, các cơ sở dầu khí, tuyến hàng hải và nền kinh tế của họ sẽ phải gánh chịu hậu quả trực tiếp. Họ không thể chỉ chờ Washington quyết định bước đi tiếp theo, trong khi chính họ là những người có nguy cơ phải trả giá.
Cuộc gặp chưa chứng minh rằng các nước này đã quay lưng với Mỹ. Cũng chưa thể nói vai trò của Washington tại Trung Đông đã chấm dứt. Nhưng việc các đối tác an ninh của Mỹ chủ động thương lượng với Tehran cho thấy họ có những lợi ích sống còn mà sức mạnh quân sự của Mỹ, tự nó, không thể bảo đảm.
Đây chính là vấn đề lớn nhất của mọi hệ thống liên minh: sức mạnh của người bảo trợ có thể rất lớn, nhưng điều đó không có nghĩa các đồng minh sẽ mãi đặt toàn bộ vận mệnh của mình vào quyết định của người ấy.
Một quốc gia có thể dựa vào Mỹ để tăng cường khả năng phòng thủ, nhưng vẫn phải tìm cách tránh một cuộc chiến mà họ không mong muốn. Một thành viên NATO có thể duy trì liên minh với Washington, nhưng vẫn theo đuổi những tính toán chiến lược riêng. Và một đồng minh vùng Vịnh có thể cần chiếc ô an ninh Mỹ, đồng thời vẫn phải đối thoại với Tehran để bảo vệ chính mình.
Đó không phải là sự phản bội đồng minh. Đó là thực tế của chính trị quốc tế.
Vấn đề đặt ra cho Washington lúc này không chỉ là Mỹ có đủ sức mạnh quân sự để răn đe Iran hay không, mà còn là Mỹ có thể biến sức mạnh ấy thành một nền an ninh bền vững cho các đồng minh, hay chính những đồng minh đó ngày càng phải tự tìm lối thoát ngoại giao vì lo ngại mình sẽ bị cuốn vào một cuộc chiến không có hồi kết?
Cuộc gặp tại Tehran chưa đưa ra câu trả lời cuối cùng. Nhưng nó đã đặt ra một câu hỏi mà Washington không thể xem nhẹ!
Nếu những đối tác thân cận nhất cũng phải tự tìm đường đối thoại với đối thủ của Mỹ để bảo vệ an ninh cho mình, thì giá trị của chiếc ô an ninh mà Washington cung cấp đang được nhìn nhận lại đến mức nào?
Cái cách mà chính quyền Trump cư xử với Canada, các đồng minh châu Âu, Ukraina… đã khiến cho các quốc gia phải nhìn nhận lại mối quan hệ với Mỹ. Phó thác hết sinh mệnh cho một cường quốc mà chính sách sớm nắng chiều mưa không phải là phương pháp tốt!
Và đôi khi, dấu hiệu thay đổi của một trật tự không bắt đầu bằng việc các đồng minh công khai rời bỏ nó.
Nó bắt đầu khi họ vẫn đứng trong liên minh, nhưng đã chủ động tìm kiếm những con đường khác để bảo đảm tương lai của chính mình.
