Bài học từ khủng hoảng dân chủ ở Pháp và câu hỏi dành cho cử tri Mỹ
Hai bài viết trên VietnamWeek, Khủng hoảng của nền dân chủ – khi dân chủ trở thành nạn nhân của chính mình và Nước Pháp, chú Báo Hồng và bài học mà giới tỷ phú chưa bao giờ hiểu, tiếp cận cuộc khủng hoảng dân chủ ở Pháp từ hai góc nhìn khác nhau.
Một bài cảnh báo rằng dân chủ có thể tự làm suy yếu mình khi chính trị gia chạy theo bầu cử, các đảng phái đặt thất bại của đối thủ lên trên lợi ích quốc gia, còn những yêu sách xã hội vượt quá khả năng tài chính của đất nước.
Bài kia đặt câu hỏi ngược lại: nếu chính phủ yêu cầu người dân thắt lưng buộc bụng, trong khi tài sản và ảnh hưởng chính trị tập trung ngày càng lớn vào giới siêu giàu, thì ai đang thực sự được yêu cầu hy sinh?
Một bài nhấn mạnh trách nhiệm của cử tri và năng lực quản trị. Bài kia nhấn mạnh công bằng xã hội và sự bất bình đẳng về quyền lực.
Cả hai đều đặt ra những câu hỏi cần thiết. Nhưng đối với nước Mỹ, vấn đề không phải là lựa chọn một trong hai cách nhìn. Vấn đề là làm sao giải quyết đồng thời cả hai.
Và ngày 3/11/2026, cử tri Mỹ có một cơ hội quan trọng để làm điều đó.
1. Bài học từ nước Pháp: Dân chủ không thể chỉ được đo bằng lá phiếu
Nước Pháp cho thấy một nghịch lý của dân chủ đại diện.
Một chính phủ có thể được thành lập hợp pháp, có chương trình cải cách và có lý do tài chính để thực hiện chính sách. Nhưng nếu người dân cảm thấy gánh nặng được phân bổ bất công, sự phản đối có thể trở thành một cuộc khủng hoảng chính trị.
Ngược lại, biểu tình đông đảo cũng không tự động chứng minh mọi yêu sách của người biểu tình đều đúng, hoặc mọi chính sách của chính phủ đều sai.
Dân chủ cần cả quyền phản đối lẫn khả năng ra quyết định. Cần cả trách nhiệm tài chính lẫn công bằng trong phân phối nguồn lực.
Điều này cũng đúng với nước Mỹ.
Cử tri có quyền yêu cầu giảm giá sinh hoạt, bảo vệ việc làm, cải thiện chăm sóc sức khỏe và kiểm soát nợ công. Nhưng họ cũng cần được biết ai sẽ trả tiền cho những lời hứa ấy, chính sách được thực hiện bằng cách nào và những rủi ro nào có thể phát sinh.
Một ứng cử viên hứa giảm thuế, tăng phúc lợi, giảm nợ và mở rộng đầu tư cùng lúc phải giải thích nguồn lực và các đánh đổi. Một ứng cử viên hứa cắt giảm chi tiêu cũng phải nói rõ sẽ cắt khoản nào, ảnh hưởng đến ai và lợi ích thu được có tương xứng với chi phí hay không.
Không thể đánh giá năng lực lãnh đạo chỉ bằng những khẩu hiệu nghe thuận tai.
2. Khủng hoảng nguy hiểm hơn: Khi người dân có lá phiếu nhưng tiền bạc có tiếng nói lớn hơn
Bài học thứ hai từ nước Pháp là vấn đề tập trung tài sản và ảnh hưởng chính trị.
Nước Mỹ cũng phải đối diện câu hỏi này.
Một nền kinh tế có thể tạo ra những khối tài sản khổng lồ, những tập đoàn công nghệ có ảnh hưởng toàn cầu và những doanh nhân có năng lực sáng tạo đáng kể. Điều đó tự thân không phải là vấn đề.
Vấn đề xuất hiện khi quyền lực kinh tế có thể chuyển hóa thành khả năng chi phối luật pháp, chính sách thuế, cạnh tranh, truyền thông và các quyết định của chính phủ.
Nếu doanh nghiệp lớn có khả năng tiếp cận các nhà hoạch định chính sách vượt xa người lao động, doanh nghiệp nhỏ và những cộng đồng ít nguồn lực, thì nguyên tắc bình đẳng chính trị có nguy cơ bị suy yếu.
Đây là lý do cử tri cần nhìn xa hơn những lời hứa tăng trưởng GDP hay những con số thị trường chứng khoán.
Tăng trưởng có thể là điều kiện cần cho thịnh vượng, nhưng câu hỏi là ai được hưởng lợi, ai gánh chi phí và những cơ hội kinh tế có được mở rộng cho số đông hay không.
Cử tri cần xem xét thực chất các chính sách về:
- Thuế và mức đóng góp hiệu quả của các nhóm thu nhập, tài sản khác nhau.
- Cạnh tranh thị trường, độc quyền và quyền lực của các tập đoàn lớn.
- Chi phí nhà ở, y tế, giáo dục và khả năng tích lũy của các gia đình.
- Tài trợ chính trị, vận động hành lang và xung đột lợi ích.
- Quyền tiếp cận thông tin và tính độc lập của báo chí.
Đừng chỉ hỏi một chính trị gia có thân thiện với doanh nghiệp hay không. Hãy hỏi liệu các quy tắc mà người đó muốn xây dựng có công bằng, minh bạch và áp dụng nhất quán hay không.
3. Bầu cử giữa kỳ không chỉ là cuộc trưng cầu dân ý về Trump
Ngày 3/11/2026, người Mỹ bầu toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 35 ghế Thượng viện, cùng nhiều chức vụ tiểu bang và địa phương. Kết quả sẽ quyết định thành phần Quốc hội khóa 120 và ảnh hưởng đến khả năng giám sát chính quyền liên bang.
Nhưng cử tri không nên biến cuộc bầu cử thành một câu hỏi duy nhất: ủng hộ hay phản đối Donald Trump.
Tổng thống không phải là toàn bộ hệ thống chính trị Mỹ.
Quốc hội có trách nhiệm lập pháp, phê chuẩn ngân sách và giám sát hành pháp. Tòa án có vai trò bảo vệ hiến pháp và xem xét tính hợp pháp của hành động chính phủ. Các tiểu bang chịu trách nhiệm quan trọng trong tổ chức bầu cử. Báo chí và xã hội dân sự giúp công chúng phát hiện những sai phạm mà bộ máy quyền lực có thể muốn che giấu.
Bầu cử giữa kỳ vì vậy phải được nhìn như một cơ chế kiểm soát quyền lực, không chỉ là cuộc thi về mức độ yêu thích một tổng thống.
Một nghị sĩ thuộc đảng của tổng thống vẫn có thể thực hiện giám sát độc lập, bảo vệ Quốc hội và từ chối những yêu cầu vượt quá thẩm quyền. Một nghị sĩ thuộc đảng đối lập cũng không mặc nhiên có năng lực hoặc liêm chính chỉ vì đối lập với Nhà Trắng.
Cử tri cần đánh giá từng người bằng hồ sơ hành động, không chỉ bằng màu áo đảng phái.
4. Năm tiêu chuẩn cử tri Mỹ nên dùng để lựa chọn
Thứ nhất: Tôn trọng Hiến pháp và kết quả bầu cử.
Ứng cử viên có chấp nhận kết quả bầu cử hợp pháp, tôn trọng quy trình kiểm phiếu, kiểm toán, chứng nhận và xét xử tranh chấp không?
Họ có bảo vệ quyền bầu cử bình đẳng và chống can thiệp từ nước ngoài, đồng thời tôn trọng quyền hợp pháp của cử tri hay không?
Đây phải là một tiêu chuẩn nền tảng, bởi nếu luật chơi không được tôn trọng, mọi tranh luận về chính sách sẽ mất ý nghĩa.
Thứ hai: Có bảo vệ cơ chế kiểm soát quyền lực không?
Ứng cử viên có ủng hộ Quốc hội giám sát hành pháp, công khai thông tin, điều tra xung đột lợi ích và bảo vệ tính độc lập của các cơ quan có chức năng kiểm tra quyền lực không?
Một người muốn có quyền lực mạnh không nhất thiết là người có năng lực quản trị tốt. Câu hỏi quan trọng hơn là người ấy có chấp nhận giới hạn quyền lực của chính mình hay không.
Thứ ba: Có chính sách kinh tế khả thi và công bằng không?
Hãy yêu cầu các ứng cử viên giải thích nguồn tài chính, tác động đến ngân sách, việc làm và chi phí sinh hoạt.
Ai được giảm thuế? Ai bị cắt dịch vụ? Chính sách có tạo ra cạnh tranh hay củng cố độc quyền? Người lao động và doanh nghiệp nhỏ được lợi gì?
Đừng chấp nhận những lời hứa chỉ nói về tổng lợi ích mà không chỉ ra sự phân bổ lợi ích và chi phí.
Thứ tư: Có minh bạch trước sức mạnh của tiền bạc và công nghệ không?
Ứng cử viên có công khai các nguồn tài trợ chính trị theo quy định, xung đột lợi ích và những mối quan hệ có thể ảnh hưởng đến quyết định công?
Họ có ủng hộ cơ chế giám sát phù hợp đối với các nền tảng số, dữ liệu cá nhân, quảng cáo chính trị và những hệ thống công nghệ quan trọng đối với an ninh quốc gia?
Không thể bảo vệ nền dân chủ nếu những hạ tầng có ảnh hưởng đến đời sống công dân nằm ngoài mọi cơ chế trách nhiệm giải trình.
Thứ năm: Có năng lực thỏa hiệp mà không từ bỏ nguyên tắc không?
Dân chủ không đòi hỏi các đảng phải đồng ý với nhau về mọi chính sách.
Nhưng nó đòi hỏi các bên chấp nhận rằng đối thủ chính trị có quyền tồn tại, có quyền tranh luận và có thể trở thành người cầm quyền trong tương lai.
Ứng cử viên có thể phản bác chính sách của đối thủ bằng dữ kiện, hay chỉ tìm cách biến đối thủ thành kẻ thù?
Có thể thương lượng về ngân sách, nhập cư, y tế và an ninh mà không phủ nhận tính chính danh của những người bất đồng hay không?
Một nền dân chủ không thể vận hành lâu dài nếu mọi cuộc bầu cử đều được xem là trận chiến sinh tử.
5. Đừng bỏ phiếu chỉ vì tức giận — nhưng cũng đừng nhầm sự im lặng với ổn định
Những người thất vọng với chính trị Mỹ có thể chọn không tham gia. Nhưng sự thờ ơ không làm quyền lực biến mất.
Khi những công dân quan tâm đến tính liêm chính của thể chế rút lui, các nhóm có tổ chức và nguồn lực lớn vẫn tiếp tục vận động, tài trợ và gây ảnh hưởng.
Điều đó không có nghĩa mọi cử tri phải đồng ý với một chương trình chính trị duy nhất.
Ngược lại, người dân có thể bỏ phiếu khác nhau về thuế, nhập cư, y tế, năng lượng, quốc phòng hoặc chính sách đối ngoại, nhưng cùng thống nhất rằng người được bầu phải chịu trách nhiệm trước luật pháp và cử tri.
Cũng không nên coi biểu tình là phương thuốc cho mọi vấn đề. Biểu tình ôn hòa, đình công hợp pháp, báo chí điều tra và vận động chính sách có thể bổ sung cho bầu cử. Bạo lực, phá hoại và đe dọa không phải là điều kiện để một phong trào có tính chính danh.
Bài học từ nước Pháp không phải là người dân phải xuống đường thường xuyên hơn người Mỹ.
Bài học là quyền công dân chỉ có ý nghĩa khi được thực hành, và quyền lực chỉ được kiểm soát khi xã hội không từ bỏ trách nhiệm của mình.
6. Lá phiếu phù hợp là lá phiếu bảo vệ khả năng sửa sai của nền dân chủ
Không có ứng cử viên hoàn hảo. Không có đảng phái nào miễn nhiễm với sai lầm, tham vọng quyền lực hoặc ảnh hưởng của lợi ích riêng.
Vì vậy, cử tri nên chọn người mà hồ sơ, cam kết và cơ chế kiểm soát họ chấp nhận có thể kiểm chứng; đồng thời giữ quyền chất vấn và thay thế họ khi cần thiết.
Trước khi bỏ phiếu, hãy đọc chương trình tranh cử, xem hồ sơ biểu quyết, kiểm tra nguồn tài trợ, tìm hiểu các cáo buộc qua nguồn độc lập và đối chiếu lời hứa với hành động thực tế.
Hãy xem mẫu lá phiếu chính thức, tìm hiểu quy định bỏ phiếu tại tiểu bang và xác định rõ từng chức vụ mình đang lựa chọn.
Cuộc bầu cử giữa kỳ 2026 không thể tự mình giải quyết mọi khủng hoảng của nước Mỹ. Một kết quả bầu cử cũng không tự động chứng minh nền dân chủ đã khỏe mạnh hay suy sụp.
Nhưng cử tri có thể sử dụng lá phiếu để xác lập một nguyên tắc: không ai được miễn trừ trách nhiệm chỉ vì thuộc đảng mình ủng hộ.
Nước Pháp cho thấy dân chủ có thể bị thử thách bởi bất mãn xã hội, bất bình đẳng và bế tắc chính trị. Nước Mỹ có những điều kiện và thể chế khác, nhưng không đứng ngoài những nguy cơ ấy.
Lựa chọn phù hợp nhất không phải mặc nhiên là người hứa hẹn nhiều nhất, người nói mạnh nhất hay người thuộc đảng mình yêu thích nhất. Đó là người có chính sách khả thi, tôn trọng quyền công dân, chấp nhận sự giám sát và có thể bị buộc chịu trách nhiệm khi thất bại.
Bởi mục tiêu cuối cùng của bầu cử không phải trao quyền lực cho một cá nhân hay một đảng phái vô thời hạn.
Mục tiêu là bảo đảm rằng quyền lực luôn có giới hạn, người dân luôn có tiếng nói và đất nước luôn có khả năng sửa chữa những sai lầm của chính mình.
