Chiều 25/9, chuyến thăm cấp nhà nước kéo dài ba ngày của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Mỹ đang khép lại. Trước khi rời Washington, Tập Cận Bình được Donald Trump đưa tới Cơ quan Lưu trữ Quốc gia, nơi lưu giữ Tuyên ngôn Độc lập, Hiến pháp và Tuyên ngôn Nhân quyền của nước Mỹ. Một cái kết rất đẹp về hình ảnh, rất Mỹ và cũng rất đúng phong cách Trump: những biểu tượng lớn, những nghi lễ lớn và một thông điệp lớn.
Trước đó là lễ đón trọng thể, quân đội danh dự, máy bay ném bom tàng hình B-2 cùng F-22, quốc yến tại Nhà Trắng và những lời Trump dành cho Tập Cận Bình như “một người bạn tốt”, “một chuyến thăm tuyệt vời”. Nhìn trên truyền hình, đây đúng là một chuyến thăm rất hoành tráng.
Nhưng càng theo dõi kỹ thì mình càng thấy có một điều khá thú vị: hình ảnh thì rất lớn, còn những kết quả cụ thể lại khá nhỏ.
Reuters và nhiều hãng tin quốc tế đều nhận xét chuyến thăm nặng về nghi lễ và biểu tượng, trong khi chưa xuất hiện đột phá lớn nào về những vấn đề khó nhất giữa hai nước: thương mại, trí tuệ nhân tạo, Đài Loan hay Iran.
Hai bên có kéo dài đình chiến thương mại. Có thêm đối thoại về trí tuệ nhân tạo. Có trao đổi về những vấn đề quốc tế như Trung Đông, Ukraine và bán đảo Triều Tiên. Nhưng những bất đồng căn bản vẫn còn nguyên.
Screenshot
Tập Cận Bình cũng nói khá rõ quan điểm của Bắc Kinh về Đài Loan, yêu cầu phía Mỹ phản đối “Đài Loan độc lập” và xử lý vấn đề Đài Loan một cách thận trọng.
Nói một cách đời thường thì hai bên đã ngồi lại với nhau, nói chuyện rất nhiều, bắt tay rất đẹp, nhưng chưa có chuyện gì gọi là giải quyết được những nút thắt lớn.
Và chính ở đây mình thấy chuyến đi này đáng để nhìn kỹ hơn một chút.
Tập Cận Bình nhắc đến cái gọi là Bẫy Thucydides : tức tình huống một cường quốc đang trỗi dậy va vào một cường quốc đang giữ vị trí dẫn đầu, từ đó cạnh tranh có thể biến thành đối đầu. Tập nói rằng Trung Quốc và Mỹ không nên biến quan hệ thành một cuộc đấu mà bên này thắng thì bên kia phải thua, mà nên cạnh tranh để cùng phát triển.
Nghe thì rất mềm. Nhưng câu nói ấy cũng có một lớp nghĩa không hề mềm. Bởi khi nói về Bẫy Thucydides, Tập Cận Bình đang đặt Trung Quốc vào vị trí của một cường quốc lớn đang trỗi dậy, còn Mỹ là cường quốc đang giữ vị trí dẫn đầu. Bắc Kinh không còn nói chuyện với Washington như một nước nhỏ hơn đang xin Mỹ chấp nhận mình. Họ nói chuyện với nhau như hai cường quốc mà bên nào cũng phải tính đến bên kia. Đó mới là điều đáng chú ý.
Không nhất thiết phải gọi đó là “Tập coi thường Mỹ”. Nói như vậy thì hơi quá. Nhưng rõ ràng Bắc Kinh muốn Washington hiểu rằng Trung Quốc đã trở thành một nhân tố mà Mỹ không thể giải quyết các vấn đề lớn của thế giới nếu cứ coi Trung Quốc là một đối thủ có thể dùng sức ép để bắt phải nghe theo.
Và mình nghĩ chuyện Iran là một ví dụ rất rõ.
Trump trong những ngày qua nói rất mạnh về Iran. Trong bài phát biểu tại Liên Hợp Quốc, ông còn đe dọa sẽ “hủy diệt” Iran nếu Tehran không chấp nhận một thỏa thuận. Nhưng cuộc chiến với Iran đã kéo dài gần bảy tháng và cho đến hôm nay vẫn chưa có một giải pháp chính trị nào thực sự kết thúc được nó. Iran vẫn chống trả, chiến tranh vẫn ảnh hưởng tới năng lượng và hàng hải khu vực, còn các nỗ lực ngoại giao vẫn tiếp tục.
Đây chính là chỗ mình thấy cần phân biệt giữa sức mạnh quân sự và kết quả chính trị.
Mỹ có thể đánh rất mạnh. Mỹ có thể phá hủy những mục tiêu quân sự của đối phương. Mỹ có thể khiến đối phương chịu tổn thất rất lớn.
Nhưng đánh được một nước không có nghĩa là đã giải quyết được một cuộc chiến. Muốn chiến tranh kết thúc thì cuối cùng vẫn phải có một thỏa thuận, một sự thay đổi chính trị hoặc ít nhất một cơ chế nào đó để các bên ngừng đánh nhau. Và đến lúc ấy, những thứ như quan hệ kinh tế, ngoại giao, ảnh hưởng khu vực và khả năng nói chuyện với đối phương lại trở nên quan trọng.
Screenshot
Trung Quốc ở đây là một ví dụ. Bắc Kinh là khách hàng dầu mỏ quan trọng của Iran và có quan hệ kinh tế với Tehran. Một số nghị sĩ và chuyên gia Mỹ hiện còn gây sức ép để chính quyền Trump xử lý mạnh hơn những cáo buộc về việc các thực thể Trung Quốc hỗ trợ Iran về công nghệ, linh kiện hoặc doanh thu dầu mỏ. Nhưng cũng chính vì thế mà Washington phải nói chuyện với Bắc Kinh.
Nếu muốn gây sức ép với Iran, Mỹ không thể chỉ nhìn vào máy bay chiến đấu và tên lửa. Còn phải nhìn vào những đường dây kinh tế, dầu mỏ, ngoại giao và những quốc gia có khả năng tác động đến Tehran.
Vậy nên có một nghịch lý khá thú vị:
Trump muốn cho thế giới thấy sức mạnh của nước Mỹ. Nhưng càng muốn giải quyết những vấn đề lớn, ông càng phải làm việc với những nước mà sức mạnh quân sự Mỹ không thể thay thế được.
Ukraine cũng nằm trong câu chuyện ấy.
Trong cuộc gặp ngày 24/9, Trump và Tập Cận Bình đã trao đổi về Ukraine, bên cạnh Trung Đông và bán đảo Triều Tiên. Phía Trung Quốc xác nhận vấn đề Ukraine được đưa ra, nhưng chi tiết cuộc trao đổi chưa được hai bên công bố đầy đủ.
Trước cuộc gặp, Zelensky nói khá thẳng rằng ông hy vọng Trump sẽ đề nghị Tập Cận Bình sử dụng ảnh hưởng của mình với Putin để thúc đẩy tiến trình hòa bình.
Tất nhiên, không thể nói Tập Cận Bình muốn Putin làm gì thì Putin phải làm như vậy. Quan hệ quốc tế không đơn giản đến thế.
Nhưng Trung Quốc hiện là đối tác kinh tế rất quan trọng của Nga, trong khi Bắc Kinh vẫn duy trì quan hệ với Moscow bất chấp các lệnh trừng phạt của phương Tây. Chính vì vậy, Trung Quốc có một mức độ ảnh hưởng mà Mỹ không thể bỏ qua.
Và thế là câu chuyện lại quay về cái gọi là sức mạnh.
Trump có sức mạnh quân sự khổng lồ. Nhưng Putin vẫn có những tính toán riêng. Iran vẫn có những tính toán riêng. Tập Cận Bình cũng có những tính toán riêng.
Không phải cứ Mỹ mạnh hơn là tất cả những người còn lại sẽ làm theo ý Mỹ.
Đó có lẽ là điều mà ngoại giao quốc tế đang nhắc Trump ngày càng rõ hơn.
Reuters hôm nay thậm chí đặt tiêu đề cho một bài phân tích rằng tuần ngoại giao vừa qua đã cho thấy những giới hạn trong quyền lực của Trump. Đây không phải là kết luận của mình, mà là cách Reuters nhìn vào một loạt sự kiện: chiến tranh Iran vẫn kéo dài, nỗ lực thúc đẩy một thỏa thuận ở Ukraine chưa đạt kết quả rõ ràng, còn với Trung Quốc thì cuộc gặp rất hoành tráng nhưng chưa tạo ra đột phá lớn.
Nhưng nói như vậy không có nghĩa Trump “thất bại”.
Mình nghĩ chưa nên kết luận như thế.
Cũng không nên nói Tập Cận Bình “thắng”. Bởi cuộc chơi Mỹ–Trung không phải một trận bóng đá kết thúc sau 90 phút để có tỷ số.
Trump có cái ông muốn: một cuộc gặp trực tiếp với Tập, một hình ảnh rất mạnh về vai trò của Mỹ, một khoảng thời gian đình chiến thương mại được kéo dài và một kênh đối thoại vẫn còn hoạt động.
Tập cũng có cái Bắc Kinh muốn: ông được đón tiếp ở cấp nhà nước tại Washington, giữ được lập trường về Đài Loan, duy trì đối thoại về thương mại và công nghệ, đồng thời cho thấy Trung Quốc là một đối tác mà Washington không thể bỏ qua khi bàn về những vấn đề lớn của thế giới. Và có lẽ đó mới là điều đáng nói nhất sau chuyến đi này.
Trump muốn chứng minh rằng ông có thể đưa Tập Cận Bình đến Washington. Nhưng chuyến thăm này lại cho thấy một chuyện khác: Washington cũng cần Bắc Kinh trong rất nhiều bài toán mà sức mạnh của nước Mỹ không thể tự mình giải quyết. Hai điều đó không mâu thuẫn với nhau. Mỹ vẫn là một siêu cường hàng đầu thế giới. Trung Quốc cũng là một cường quốc mà Mỹ không thể xem nhẹ. Hai nước vừa cạnh tranh, vừa cần nhau, vừa nghi ngờ nhau, lại vừa phải ngồi vào bàn với nhau. Đó mới là cái khó của quan hệ Mỹ–Trung.
Chiều nay Tập Cận Bình rời Washington. Thảm đỏ sẽ được cuốn lại, những chiếc máy bay sẽ cất cánh, những bức ảnh bắt tay sẽ xuất hiện dày đặc trên báo chí.
Nhưng câu chuyện thực sự thì mới bắt đầu sau khi ông rời đi.
Bởi điều đáng xem không phải là Trump đã tiếp Tập Cận Bình long trọng đến mức nào, cũng không phải Tập đã nói câu nào cao tay hơn. Mà là sau những lời rất đẹp ấy, Mỹ và Trung Quốc sẽ thực sự làm gì.
Nếu đình chiến thương mại chỉ là một khoảng nghỉ để chuẩn bị cho vòng đối đầu mới, thì mọi thứ vẫn còn phía trước.
Nếu hai bên thật sự tìm được cách kiểm soát cạnh tranh, tránh va chạm và tiếp tục nói chuyện với nhau, thì chuyến thăm này lại có một ý nghĩa khác.
Còn với Iran và Ukraine, câu hỏi cũng vẫn còn nguyên: liệu sức mạnh quân sự có biến thành một giải pháp chính trị hay không?
Có lẽ phải chờ thêm một thời gian nữa mới biết được chuyến thăm Washington này thực sự là một bước tiến, một khoảng nghỉ, hay chỉ là một màn ngoại giao rất đẹp giữa một cuộc cạnh tranh còn rất dài.
( Bài viết có sự tổng hợp và tham khảo từ các nguồn tin cậy: Reuters, AP, Al Jazeera, The Guardian, Kyiv Independent và các nguồn thông tin chính thức của Mỹ, Trung Quốc và Ukraine. Một số nguồn mình tham khảo cho bài viết, để mọi người tiện kiểm chứng và đọc thêm – mình để ở phần bình luận)
