VietnamWeek – Cập nhật ngày 23/9/2026

Cuộc chiến giữa Iran với Mỹ và Israel bước sang một giai đoạn mới: tiếng súng vẫn tiếp diễn, eo biển Hormuz vẫn chưa trở lại bình thường, nhưng lần đầu tiên sau nhiều tháng Washington và Tehran đã nối lại một kênh đàm phán cấp cao ngay bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York.

Điều đáng chú ý là hai diễn biến này đang xảy ra đồng thời.

Một mặt, Tổng thống Donald Trump tiếp tục đe dọa Iran bằng ngôn ngữ cứng rắn và tuyên bố Mỹ không thể để Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Mặt khác, các đặc phái viên Mỹ đã tiến hành một vòng đàm phán kéo dài với phái đoàn Iran thông qua các trung gian.

Thị trường dầu mỏ đã phản ứng trước khi ngoại giao có thể tạo ra một thỏa thuận thực sự.

Đàm phán Mỹ–Iran: Có tiếp xúc, nhưng chưa có đột phá

Ngày 22/9, đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã tham gia một vòng trao đổi với phía Iran tại New York. Theo Witkoff, các cuộc thảo luận diễn ra thông qua trung gian, với các bên trung gian liên tục di chuyển giữa hai phái đoàn. Ông gọi đây là một vòng thảo luận dài và hy vọng nó có thể tạo ra tiến triển.

Tổng thống Trump sau đó nói các cuộc trao đổi là “rất tốt” và cho biết sẽ có thêm cuộc gặp trong thời gian rất gần.

Nhưng cần phân biệt rõ:

Có đàm phán không có nghĩa là đã có thỏa thuận.

Theo các thông tin được công bố, một trong những vấn đề trọng tâm là điều kiện để chấm dứt chiến tranh và mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz, tuyến đường biển chiến lược nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Iran đồng thời đặt vấn đề về việc dỡ bỏ phong tỏa hàng hải và giải phóng các tài sản bị đóng băng.

Iran chưa tuyên bố từ bỏ những điều kiện của mình.

Phát biểu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ngày 23/9, Tổng thống Masoud Pezeshkian nói Iran sẽ không đầu hàng Mỹ nhưng vẫn tin vào ngoại giao. Phát biểu này cho thấy Tehran vẫn để ngỏ kênh thương lượng, nhưng không chấp nhận cách diễn giải rằng đàm phán đồng nghĩa với đầu hàng.

Vì vậy, khoảng cách giữa “có nói chuyện” và “có thỏa thuận” vẫn còn rất lớn.

Hormuz vẫn chưa mở lại bình thường

Đây là yếu tố quan trọng nhất đối với kinh tế toàn cầu.

Dữ liệu hàng hải mới nhất cho thấy chỉ ba tàu chở hàng hóa đi qua eo biển Hormuz trong ngày thứ Ba, giảm từ bốn tàu một ngày trước đó và thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình khoảng 15 tàu trong 10 ngày. Reuters lưu ý rằng số liệu có thể thay đổi vì một số tàu tắt thiết bị phát tín hiệu trong hành trình.

Nói cách khác, mặc dù Washington và Tehran đang nói chuyện, dòng vận tải qua Hormuz vẫn chưa trở lại trạng thái bình thường.

Điều này rất quan trọng vì Hormuz trước chiến tranh là một trong những nút thắt năng lượng quan trọng nhất thế giới. Khi chiến sự làm giảm mạnh lượng tàu qua lại, các nhà xuất khẩu vùng Vịnh buộc phải tìm những tuyến đường thay thế.

Saudi Arabia đang tăng cường sử dụng các tuyến xuất khẩu không đi qua Hormuz. Một số cảng dầu của nước này đã ghi nhận hoạt động bốc dầu mạnh hơn. Theo dữ liệu Kpler được Al Jazeera dẫn lại, cảng Ras Tanura và Juaymah của Saudi Arabia có ngày bốc gần 12 triệu thùng dầu trên sáu tàu chở dầu cực lớn.

Đó là dấu hiệu cho thấy thị trường đang tìm cách thích nghi với chiến tranh, chứ chưa phải bằng chứng rằng khủng hoảng hàng hải đã kết thúc.

Giá dầu dưới 100 USD: Tín hiệu ngoại giao đang được thị trường định giá

Điểm đáng chú ý nhất trên thị trường năng lượng là giá dầu Brent đã giảm xuống dưới 100 USD/thùng.

Reuters cho biết sáng 23/9, Brent quanh mức 98,47 USD/thùng và WTI khoảng 89,31 USD. Cả hai hợp đồng đã giảm trong sáu phiên liên tiếp, xuống mức thấp nhất khoảng hai tuần.

Có hai nguyên nhân chính.

Thứ nhất, nguồn cung dầu vùng Vịnh đang được cải thiện.

Saudi Arabia đã khôi phục hoạt động một đường ống quan trọng, giúp đưa dầu ra thị trường mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào Hormuz.

Thứ hai, thị trường bắt đầu định giá khả năng ngoại giao Mỹ–Iran tạo ra một lối thoát.

Đây là điểm đặc biệt.

Thị trường không cần một hiệp định hòa bình đã ký để giá dầu giảm. Chỉ cần nhà đầu tư tin rằng khả năng tình hình xấu thêm đã giảm, phần “phí bảo hiểm chiến tranh” trong giá dầu có thể giảm theo.

Đó cũng là lý do diễn biến của Nasdaq trong những ngày qua đáng chú ý: AI và cổ phiếu công nghệ tiếp tục được hỗ trợ, trong khi rủi ro địa chính trị đối với giá dầu có dấu hiệu hạ nhiệt.

Nhưng đây là kỳ vọng, không phải xác nhận về một thỏa thuận Mỹ–Iran.

Chiến tranh vẫn lan rộng ở phía Nam bán đảo Ả Rập

Trong khi Washington và Tehran nói chuyện tại New York, chiến sự không hoàn toàn đứng yên.

Tại Yemen, lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tiếp tục giao tranh với lực lượng chính phủ được Saudi Arabia hậu thuẫn tại các khu vực Taiz, Marib và al-Jawf. Các bên vẫn sử dụng pháo binh và tiến hành các cuộc tấn công lẫn nhau.

Điều này mở ra một mặt trận thứ hai liên quan trực tiếp đến an ninh hàng hải.

Nếu Hormuz là “cửa trước” của Vịnh Ba Tư thì Bab el-Mandeb là cửa phía Nam nối Biển Đỏ với Vịnh Aden.

Hai eo biển này cùng bị ảnh hưởng sẽ tạo ra một bài toán lớn hơn nhiều cho thương mại toàn cầu.

Ngày 22/9, ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Saudi Arabia và Pakistan ra tuyên bố khẳng định Saudi Arabia có quyền tự vệ theo luật pháp quốc tế trước các cuộc tấn công của Houthi, đồng thời kêu gọi bảo đảm tự do hàng hải và nhấn mạnh ngoại giao là con đường giải quyết lâu dài.

Đây là một tín hiệu đáng chú ý: các nước Arab vùng Vịnh đang muốn thoát khỏi thế bị cuốn vào một cuộc chiến Mỹ–Iran kéo dài.

Một cuộc chiến đang biến đổi bản đồ năng lượng

Một hệ quả lâu dài khác đang xuất hiện: các nước vùng Vịnh bắt đầu tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Hormuz.

Financial Times đưa tin Washington đang thảo luận với các đồng minh Arab về một quỹ đầu tư khoảng 10 tỷ USD, trong đó Mỹ dự kiến đóng góp 5 tỷ USD và các nước Arab đóng góp phần còn lại, nhằm sửa chữa cơ sở hạ tầng năng lượng và xây dựng thêm đường ống, kho chứa và các tuyến vận chuyển có khả năng tránh Hormuz.

Nếu kế hoạch này thành hiện thực, nó sẽ có ý nghĩa vượt xa cuộc chiến hiện tại.

Bởi vì vấn đề không còn đơn giản là:

“Làm thế nào mở lại Hormuz?”

Mà chuyển thành:

“Làm thế nào để thế giới không còn quá phụ thuộc vào Hormuz?”

Đó là một thay đổi địa chính trị quan trọng.

Iran có thể duy trì khả năng gây sức ép lên Hormuz vì địa lý của nước này nằm sát eo biển. Nhưng nếu Saudi Arabia, UAE và các nước khác xây dựng được thêm đường ống và cảng xuất khẩu thay thế, giá trị chiến lược của khả năng phong tỏa Hormuz sẽ giảm dần theo thời gian.

Mỹ đang đứng trước hai bài toán cùng lúc

Washington hiện phải giải quyết hai vấn đề khác nhau.

Bài toán thứ nhất là quân sự: duy trì khả năng bảo vệ lực lượng Mỹ, đồng minh và hoạt động hàng hải.

Bài toán thứ hai là ngoại giao: tìm một thỏa thuận đủ để Iran chấp nhận, nhưng đồng thời đáp ứng yêu cầu của Washington về chương trình hạt nhân và an ninh khu vực.

Hai mục tiêu này không phải lúc nào cũng dễ kết hợp.

Ngày 22/9, Trump vừa nói các cuộc đàm phán có tiến triển, vừa đưa ra cảnh báo cực kỳ cứng rắn đối với Tehran. Reuters ghi nhận sự tương phản này trong thông điệp của Tổng thống Mỹ.

Với Iran cũng vậy.

Tehran vừa tham gia đàm phán, vừa tuyên bố sẽ không đầu hàng.

Điều đó cho thấy ngoại giao hiện tại vẫn là ngoại giao trong điều kiện chiến tranh, chứ chưa phải đàm phán hòa bình sau chiến tranh.

Ba dấu hiệu cần theo dõi

Trong những ngày tới, có ba chỉ dấu quan trọng hơn cả những tuyên bố chính trị.

1. Tàu có thực sự trở lại Hormuz hay không?

Nếu số tàu thương mại qua eo biển tăng mạnh và ổn định, đó sẽ là dấu hiệu thực tế hơn nhiều so với các phát biểu ngoại giao.

Hiện tại, lưu lượng vẫn thấp hơn đáng kể mức bình thường.

2. Giá dầu có tiếp tục giảm hay không?

Nếu Brent tiếp tục nằm dưới 100 USD và giảm thêm, thị trường có thể đang đánh giá rủi ro gián đoạn nguồn cung thấp hơn.

Nhưng nếu giá dầu bật trở lại vì một cuộc tấn công mới, đó sẽ là dấu hiệu cho thấy “phí bảo hiểm chiến tranh” vẫn còn rất lớn.

3. Vòng đàm phán tiếp theo có tạo ra điều khoản cụ thể hay không?

Đây mới là phép thử thực sự.

Một cuộc gặp “tốt đẹp” không đủ.

Một thỏa thuận thực tế phải giải quyết ít nhất những vấn đề như:

• điều kiện chấm dứt hoặc đình chỉ chiến sự;
• chương trình hạt nhân Iran;
• lệnh phong tỏa và trừng phạt;
• tự do hàng hải qua Hormuz;
• vấn đề tài sản Iran bị đóng băng;
• vai trò của các lực lượng đồng minh Iran, đặc biệt tại Yemen;
• cơ chế giám sát và thực thi thỏa thuận.

Chiến tranh chưa kết thúc — nhưng tính toán đã thay đổi

Điều đáng chú ý nhất của ngày 23/9 không phải là việc Mỹ và Iran đã đạt được hòa bình.

Họ chưa đạt được điều đó.

Điều đáng chú ý là sau nhiều tháng chiến tranh, hai bên lại đang nói chuyện trong khi thị trường dầu bắt đầu phản ứng theo hướng giảm rủi ro.

Ở cấp độ quân sự, Hormuz vẫn bị gián đoạn.

Ở cấp độ ngoại giao, Washington và Tehran đã mở lại kênh tiếp xúc.

Ở cấp độ kinh tế, Saudi Arabia đang tìm cách đưa thêm dầu ra thị trường bằng những tuyến thay thế.

Ở cấp độ địa chính trị, các quốc gia Arab vùng Vịnh ngày càng có động lực xây dựng một hệ thống năng lượng ít phụ thuộc hơn vào một eo biển duy nhất.

Vì vậy, câu hỏi lớn nhất lúc này không còn đơn thuần là “Ai thắng trong cuộc chiến Iran?”

Mà là:

Liệu chiến tranh có tạo ra một trật tự Trung Đông mới, trong đó Iran mất một phần khả năng dùng Hormuz làm đòn bẩy, còn các nước vùng Vịnh tìm cách xây dựng một hệ thống năng lượng và an ninh ít phụ thuộc hơn vào chiến tranh Mỹ–Iran?

Câu trả lời vẫn chưa rõ.

Nhưng một điều đã rõ: ngoại giao đã trở lại bàn cờ, trong khi chiến tranh vẫn chưa rời khỏi chiến trường.