Một bản rò rỉ từ Tehran có thể đang tiết lộ nhiều hơn về tương quan quyền lực hiện nay giữa Washington và Iran hơn là nội dung của chính cuộc đàm phán.
VietnamWeek | Phân tích
Khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố rằng Washington và Tehran đã đạt được tiến triển đáng kể hướng tới một thỏa thuận mới, phản ứng từ Iran diễn ra gần như ngay lập tức.
Hãng thông tấn nhà nước Iran, Mehr News Agency, công bố một dự thảo gồm 14 điều khoản được cho là phản ánh khuôn khổ đàm phán hiện nay giữa hai bên.
Dù chưa thể xác minh độc lập toàn bộ nội dung tài liệu này, việc Tehran lựa chọn công khai bản dự thảo ngay trong giai đoạn thương lượng mang ý nghĩa chính trị không kém nội dung của nó.
Đây không đơn thuần là một vụ rò rỉ.
Đó là một hành động định hình nhận thức.
Iran đang cố gắng xác lập trước một câu chuyện: rằng nếu có một thỏa thuận mới, nó sẽ không phải là sự đầu hàng của Tehran trước sức ép quân sự và kinh tế của Mỹ, mà là kết quả của một cuộc thương lượng trong đó Iran vẫn duy trì được những lợi ích cốt lõi.
Hồ sơ hạt nhân bị tách khỏi những vấn đề Washington từng coi là trọng tâm
Điểm đáng chú ý nhất trong dự thảo không phải là các điều khoản kinh tế mà là những gì không xuất hiện trong chương trình nghị sự.
Theo bản dự thảo được công bố, các cuộc thương lượng tương lai sẽ tập trung vào hồ sơ hạt nhân, trong khi các vấn đề liên quan đến chương trình tên lửa và quan hệ của Iran với các lực lượng vũ trang trong khu vực không nằm trong phạm vi đàm phán.
Nếu điều này phản ánh đúng thực tế thương lượng, nó đánh dấu một thay đổi đáng kể.
Trong nhiều năm, cả Washington lẫn Israel đều cho rằng một thỏa thuận bền vững với Iran không thể chỉ giới hạn trong vấn đề hạt nhân.
Từ góc nhìn của Tehran, việc cô lập hồ sơ hạt nhân là thành công chiến lược.
Từ góc nhìn của Israel, đó có thể là dấu hiệu cho thấy những ưu tiên an ninh từng được xem là không thể thương lượng nay đang trở thành đối tượng của sự thỏa hiệp.
Vấn đề không phải là số tiền, mà là trình tự
Truyền thông quốc tế tập trung nhiều vào yêu cầu giải phóng khoảng 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng.
Tuy nhiên, điều quan trọng hơn có thể nằm ở cấu trúc của đề xuất.
Theo dự thảo, một phần đáng kể nguồn tiền này phải được giải ngân trước khi các cuộc đàm phán hạt nhân chính thức bắt đầu.
Điều đó phản ánh một bài học mà Iran rút ra từ kinh nghiệm của thỏa thuận JCPOA năm 2015.
Sau khi Mỹ rút khỏi JCPOA năm 2018, giới lãnh đạo Iran ngày càng hoài nghi các cam kết chính trị của Washington.
Từ quan điểm của Tehran, các bảo đảm tài chính trước đàm phán không phải là phần thưởng, mà là biện pháp phòng ngừa rủi ro.
Từ quan điểm của Washington, đó lại là câu hỏi về đòn bẩy.
Một khi các nhượng bộ kinh tế được thực hiện trước, Mỹ còn lại bao nhiêu công cụ để buộc Iran thực hiện những cam kết tiếp theo?
Hormuz tiếp tục là trung tâm của cuộc chơi
Không có nội dung nào trong dự thảo cho thấy Iran sẵn sàng từ bỏ hoàn toàn vai trò kiểm soát tại Eo biển Hormuz.
Đây có thể là điểm quan trọng nhất.
Trong nhiều tháng qua, Hormuz không chỉ là một tuyến vận tải năng lượng.
Nó đã trở thành đòn bẩy đàm phán.
Nếu Tehran duy trì khả năng tác động tới lưu thông hàng hải ngay cả sau khi đạt được một thỏa thuận khung, điều đó có nghĩa là cuộc khủng hoảng chưa thực sự kết thúc.
Nó chỉ chuyển từ giai đoạn đối đầu quân sự sang giai đoạn mặc cả chính trị.
Điều khoản về Liên Hợp Quốc phản ánh nỗi ám ảnh lớn nhất của Iran
Một trong những chi tiết ít được chú ý hơn nhưng có thể quan trọng nhất là yêu cầu đưa thỏa thuận tương lai trở lại khuôn khổ của Liên Hợp Quốc.
Đây không phải là vấn đề mang tính biểu tượng.
Đó là vấn đề về tính bền vững.
Sau kinh nghiệm JCPOA, Iran hiểu rằng một cam kết của tổng thống Mỹ có thể bị đảo ngược bởi một tổng thống Mỹ khác.
Bởi vậy, Tehran đang tìm kiếm những bảo đảm nằm ngoài chính trường Washington.
Việc đưa thỏa thuận vào khuôn khổ Hội đồng Bảo an sẽ khiến bất kỳ nỗ lực đơn phương đảo ngược nào trong tương lai trở nên khó khăn hơn đáng kể.
Câu hỏi lớn hơn: Ai đang chịu áp lực thời gian?
Trong phần lớn hai thập niên qua, Washington luôn tìm cách khiến Tehran phải chịu áp lực thời gian.
Nhưng những gì diễn ra hiện nay đặt ra khả năng rằng tương quan đó có thể đã thay đổi.
Giá năng lượng, tâm lý thị trường, áp lực từ đồng minh và nguy cơ leo thang quân sự khiến Nhà Trắng cũng phải đối mặt với những giới hạn riêng.
Điều này không có nghĩa Iran đang thắng.
Cũng không có nghĩa Mỹ đang thua.
Nhưng nó cho thấy một thực tế quan trọng:
Học thuyết “áp lực tối đa” chỉ hiệu quả khi đối phương tin rằng họ là bên chịu áp lực lớn hơn.
Nếu cả hai bên đều tin rằng thời gian đang chống lại mình, cuộc chơi sẽ không còn là ép buộc mà trở thành thương lượng.
Và trong những cuộc thương lượng như vậy, câu hỏi không phải ai mạnh hơn.
Mà là ai có thể kiên nhẫn lâu hơn.
Kết luận
Nếu bản dự thảo do Mehr News công bố phản ánh đúng xu hướng đàm phán hiện nay, thì điều đáng chú ý nhất không phải là các điều khoản cụ thể.
Điều đáng chú ý là sự thay đổi trong cán cân mặc cả.
Sau nhiều năm bị mô tả như mục tiêu của chiến dịch “áp lực tối đa”, Iran đang cố gắng chứng minh rằng họ vẫn có khả năng định hình chương trình nghị sự.
Liệu họ có thành công hay không vẫn còn là câu hỏi mở.
Nhưng chỉ riêng việc câu hỏi đó được đặt ra đã cho thấy cuộc khủng hoảng hiện nay khác rất xa những gì Washington từng hình dung khi chiến lược gây áp lực được khởi động.
