Bài viết “Rediscovering Order in an Age of Populism” của Mike Pence và Ed Feulner trên National Affairs (Summer 2025) là một lời kêu gọi khôi phục “trật tự đạo đức và định hướng nguyên tắc” cho phong trào bảo thủ Mỹ – một phong trào mà chính hai tác giả, đại diện cho thế hệ Reagan – nay nhìn thấy đang đánh mất linh hồn của mình giữa làn sóng dân túy kiểu Trump.
Dưới đây là bình luận tổng hợp của tôi, với cách nhìn từ góc độ lịch sử chính trị và xã hội đương đại:
1️⃣ Một bản tự kiểm của “chủ nghĩa bảo thủ cổ điển”
Bài viết phản ánh cơn khủng hoảng căn tính của phe bảo thủ Mỹ sau hai nhiệm kỳ Trump. Pence và Feulner (cựu Chủ tịch Heritage Foundation) mô tả đúng thực trạng: thay vì một hệ tư tưởng gắn với kỷ cương, trách nhiệm, tự do cá nhân và đạo đức xã hội, phong trào bảo thủ đã biến thành “chống woke bằng mọi giá” – tức là phủ định, chứ không còn là kiến tạo.
Điều họ phê phán không phải chỉ là sự thô bạo trong ngôn từ hay chính sách, mà là sự trống rỗng của tầm nhìn:
“Conservatism once proudly embraced a positive vision… now it defines itself only by what it opposes.”
Đây là sự thoái hóa tư tưởng điển hình của các phong trào chính trị khi đánh mất la bàn đạo đức.
2️⃣ Donald Trump – triệu chứng, không phải căn nguyên
Điểm tinh tế trong bài viết là: Pence và Feulner không chỉ trút lỗi cho Trump, mà chỉ ra Trump là hệ quả của sự suy đồi trí tuệ chính trị đã tích tụ lâu dài. Khi cánh hữu Mỹ thay thế triết lý “tự do có trách nhiệm” bằng chủ nghĩa bản năng – nơi cảm xúc phẫn nộ, bài trí thức và thuyết âm mưu chiếm ưu thế – thì một “lãnh tụ dân túy” như Trump tất yếu xuất hiện.
Họ nhắc lại thời Reagan và Bush cha, khi bảo thủ đồng nghĩa với:
- Giới hạn quyền lực nhà nước,
- Tôn trọng luật pháp,
- Bảo vệ các thể chế xã hội truyền thống (gia đình, nhà thờ, cộng đồng),
- Và gìn giữ vai trò lãnh đạo của Mỹ trong thế giới tự do.
Ngày nay, nhiều “MAGA conservatives” lại tôn thờ sức mạnh nhà nước khi được sử dụng để trừng phạt đối thủ, và xem các giá trị tự do – vốn từng là nền tảng của bảo thủ – như mối đe dọa.
3️⃣ Từ bảo thủ đạo đức sang dân túy cảm tính
Pence và Feulner chỉ ra sự chuyển đổi nguy hiểm:
“The movement’s transformation into the anti-woke movement has steadily accumulated.”
Khi “anti-woke” trở thành định nghĩa duy nhất của cánh hữu, tư tưởng bị thay bằng phản xạ. Hệ quả là:
- Chính trị bị thu hẹp vào “văn hóa chiến tranh”;
- Mọi vấn đề xã hội được nhìn qua lăng kính đối đầu;
- Niềm tin tôn giáo bị chính trị hóa;
- Và bảo thủ trở thành “phản văn hóa” thay vì “bảo vệ trật tự xã hội”.
Nói cách khác, Trumpism không chỉ là một giai đoạn, mà là một thay đổi di truyền trong DNA của Đảng Cộng hòa.
4️⃣ Một tiếng nói lạc lõng nhưng cần thiết
Dù bài viết được viết bằng giọng ôn hòa, nó mang tính tự phê thẳng thắn hiếm thấy trong hàng ngũ Cộng hòa hiện nay. Pence, người từng là Phó Tổng thống của Trump, nay công khai vạch ra sự mâu thuẫn giữa đạo đức Kitô giáo và chính trị dân túy – điều mà ít chính khách đương thời dám nói.
Điều này gợi nhớ đến vai trò mà Barry Goldwater từng đóng trong thập niên 1960: người khởi xướng cuộc tranh luận về “linh hồn của chủ nghĩa bảo thủ” sau khi phong trào này bị cuốn vào cực đoan hóa.
5️⃣ Vì sao bài viết này quan trọng cho cả nền dân chủ Mỹ
Cảnh báo của Pence và Feulner không chỉ dành cho phe Cộng hòa. Họ mô tả một thực tế nguy hiểm cho toàn xã hội Mỹ: sự sụp đổ của điểm cân bằng trung dung (moderate middle).
Khi cánh tả bị ám ảnh bởi chính trị bản sắc (“identity politics”) và cánh hữu bị chiếm lĩnh bởi dân túy cực đoan, nền dân chủ mất đi “trung tâm đạo đức” – điều từng làm nên sức mạnh của Cộng hòa Hoa Kỳ sau Thế chiến II.
Họ kêu gọi trở về với ordered liberty – tự do trong trật tự, không phải tự do vô chính phủ hay trật tự độc đoán.
Kết luận
“Rediscovering Order in an Age of Populism” không phải là tuyên ngôn tái lập quyền lực, mà là bản cáo trạng nhẹ nhàng nhưng sâu cay đối với chính phong trào mà tác giả từng phụng sự.
Trong bối cảnh Donald Trump đang củng cố quyền lực nhiệm kỳ hai và nước Mỹ rạn nứt sâu sắc, bài viết này như một tiếng chuông từ trong nội bộ nhắc nước Mỹ rằng:
“Nếu bảo thủ không còn là đạo đức và lý trí, mà chỉ là giận dữ và bản năng, thì nó không còn bảo tồn được điều gì cả.”
