Hỏi: IEEPA thực chất được ban hành để làm gì?
IEEPA (International Emergency Economic Powers Act) được Quốc hội thông qua năm 1977 sau khi phát hiện nhiều tổng thống trước đó lạm dụng tình trạng khẩn cấp để kiểm soát kinh tế. Mục tiêu của đạo luật là cho tổng thống công cụ phản ứng nhanh trước các mối đe dọa từ bên ngoài: phong tỏa tài sản, cấm giao dịch tài chính, hạn chế thương mại với đối tượng cụ thể hoặc áp các biện pháp trừng phạt.
Nói ngắn gọn, IEEPA sinh ra để xử lý khủng hoảng an ninh quốc gia và trừng phạt kinh tế, không phải để điều hành chính sách thương mại thường trực.
Hỏi: Giới hạn hiến pháp của tổng thống khi dùng IEEPA là gì?
Hiến pháp Mỹ trao quyền đánh thuế và điều tiết thương mại cho Quốc hội. Vì vậy, IEEPA chỉ cho phép tổng thống áp các biện pháp hạn chế hoặc trừng phạt, chứ không trao quyền thiết lập hệ thống thuế quan diện rộng.
Ranh giới nằm ở quy mô và mục tiêu:
nếu biện pháp nhắm vào một mối đe dọa cụ thể và mang tính khẩn cấp, nó thuộc hành pháp;
nhưng nếu nó trở thành chính sách thương mại rộng, dài hạn và ảnh hưởng toàn nền kinh tế, nó bước sang lãnh địa lập pháp.
Đó chính là đường ranh mà tòa án phải bảo vệ.
Hỏi: Vì sao suốt 50 năm chưa tổng thống nào dùng IEEPA theo cách này?
Không phải vì họ không thể, mà vì họ hiểu rủi ro hiến pháp.
Trong suốt nửa thế kỷ, IEEPA luôn được dùng cho các tình huống như Iran, Nga, khủng bố, tài trợ vũ khí hoặc ma túy – những trường hợp có mục tiêu cụ thể và rõ ràng về an ninh quốc gia. Các tổng thống trước đây đều biết rằng biến công cụ khẩn cấp thành hệ thống thuế rộng sẽ dễ bị tòa chặn, gây khủng hoảng pháp lý và rủi ro tài khóa lớn.
Trump là người đầu tiên sẵn sàng thử ranh giới đó.
Hỏi: Tại sao các tòa cấp dưới lại bác bỏ chính sách thuế quan này?
Lập luận của các tòa không xoay quanh chính trị, mà quanh cấu trúc quyền lực.
Họ cho rằng nếu một biện pháp có tác động tương đương thuế quan thường trực, áp dụng rộng và kéo dài, thì về bản chất nó là chính sách thuế – mà quyền này thuộc Quốc hội. Việc gọi nó là “khẩn cấp” không thay đổi bản chất hiến pháp của nó.
Nói cách khác, tòa không chỉ xem văn bản luật, mà xem chức năng thực tế của chính sách.
Hỏi: Vậy phê phán những thẩm phán bảo vệ cách diễn giải của Trump có cơ sở không?
Tranh cãi trong tòa phản ánh hai triết lý khác nhau.
Một bên cho rằng tổng thống cần quyền rộng trong kinh tế và khẩn cấp quốc gia.
Bên kia cho rằng mở rộng quyền khẩn cấp đến mức có thể thay Quốc hội quyết định thuế là phá vỡ cân bằng quyền lực.
Vì vậy, việc phê phán những thẩm phán ủng hộ cách diễn giải rộng của hành pháp không phải chỉ là tranh luận chính trị, mà là tranh luận hiến pháp: liệu quyền khẩn cấp có thể mở rộng đến đâu trước khi nó biến thành quyền lập pháp.
Kết luận
IEEPA không phải là luật thương mại, mà là luật khẩn cấp.
Vụ thuế quan đã biến nó thành phép thử hiếm hoi cho ranh giới giữa hành pháp và lập pháp.
Câu hỏi lớn mà vụ này đặt ra không chỉ là Trump có vượt quyền hay không, mà là nguyên tắc lâu dài của nền cộng hòa:
quyền khẩn cấp có thể linh hoạt đến mức nào trước khi nó bắt đầu thay thế Quốc hội.
