Việc Nicolás Maduro bị lực lượng Mỹ bắt giữ và đưa thẳng tới New York để đối mặt với các cáo buộc liên bang đã đánh dấu một bước ngoặt gây tranh cãi sâu sắc trong quan hệ quốc tế đương đại. Không chỉ vì đây là lần hiếm hoi một nguyên thủ đương nhiệm bị cưỡng bức đưa khỏi lãnh thổ quốc gia mình, mà còn vì cách thức hành động này thách thức trực diện những nguyên tắc nền tảng của luật pháp quốc tế do chính Hoa Kỳ từng kiến tạo và bảo trợ.
Từ “chống ma túy” đến hành động quân sự
Chính quyền Mỹ viện dẫn khung “narco-terrorism” để biện minh cho chiến dịch. Theo lập luận này, việc truy tố các tội phạm ma túy xuyên quốc gia cho phép Mỹ hành động quyết liệt nhằm bảo vệ an ninh của mình. Tuy nhiên, luật quốc tế không cho phép mở rộng thực thi pháp luật thành hành động quân sự đơn phương trên lãnh thổ một quốc gia có chủ quyền. Dẫn độ, hợp tác tư pháp hoặc cơ chế đa phương mới là con đường hợp pháp; ném bom và bắt giữ bằng vũ lực là một chuyện khác hoàn toàn.
Chuẩn mực Hiến chương LHQ bị thử thách
Theo Hiến chương Liên Hiệp Quốc, việc dùng vũ lực bị cấm trừ hai ngoại lệ hẹp: tự vệ trước một cuộc tấn công vũ trang thực sự hoặc được Hội đồng Bảo an cho phép. Trong trường hợp Venezuela, không có nghị quyết HĐBA, và cũng không có bằng chứng về một cuộc tấn công vũ trang tức thời nhằm vào Mỹ. Do đó, về mặt pháp lý, chiến dịch này khó đứng vững trước chuẩn mực quốc tế.
Tiền lệ nguy hiểm
Nếu việc bắt giữ một nguyên thủ được chấp nhận chỉ dựa trên cáo buộc hình sự đơn phương, thế giới sẽ bước vào một quỹ đạo nguy hiểm: bất kỳ cường quốc nào cũng có thể tự định nghĩa “tội phạm” hay “khủng bố” để hợp thức hóa can thiệp. Điều này không chỉ làm xói mòn chủ quyền quốc gia, mà còn khuyến khích các nước yếu tìm đến răn đe cực đoan, kể cả vũ khí hạt nhân, như một “bảo hiểm sinh tồn”.
Quốc hội Mỹ ở đâu?
Một tranh cãi khác bùng lên trong nội bộ Hoa Kỳ: vai trò của Quốc hội. Hiến pháp Mỹ trao cho Quốc hội quyền tuyên chiến và giám sát việc sử dụng vũ lực. Việc hành pháp đơn phương tiến hành chiến dịch quân sự, rồi tuyên bố “đã xong trong vài giờ”, đặt ra câu hỏi về War Powers Resolution và nguyên tắc kiểm soát – đối trọng trong nền dân chủ Mỹ.
Công lý hay quyền lực?
Không thể phủ nhận rằng Maduro là một nhà lãnh đạo gây nhiều tranh cãi, và niềm vui bản năng của những người từng bị đàn áp là có thật. Nhưng công lý cảm xúc không thể thay thế công lý pháp lý. Khi công lý được thực thi bằng vũ lực ngoại lai, không qua luật lệ và minh bạch, nó dễ biến thành công cụ quyền lực hơn là giá trị phổ quát.
Hệ quả dài hạn
Sự kiện Venezuela có thể trở thành tiền lệ cho một thế giới nơi bom rơi trước, luật đến sau. Điều đó làm suy yếu không chỉ các quốc gia nhỏ, mà cả trật tự quốc tế dựa trên luật lệ—thứ từng giúp hạn chế xung đột trong hơn bảy thập niên qua.
Kết luận:
Chiến dịch bắt giữ Maduro đặt ra một câu hỏi vượt lên trên Venezuela: liệu luật pháp quốc tế còn đủ sức ràng buộc các cường quốc, hay đang bị thay thế bởi logic quyền lực và lợi ích? Cách thế giới trả lời câu hỏi này sẽ định hình an ninh toàn cầu trong nhiều năm tới.
