Brazil: Phe Lula đảo ngược tình thế vòng hai bầu cử tổng thống như thế nào ? – Tạp chí Tiêu Điểm – RFI

Brazil, quốc gia lớn nhất Nam Mỹ, trải qua một biến chuyển đặc biệt. Trong cuộc tranh cử tổng thống vừa qua, ứng cử viên cánh tả Lula da Silva, tổng thống mãn nhiệm, thất thế trong vòng một trước đối thủ cực hữu, con trai của cựu tổng thống Jair Bolsonaro, đồng minh của Donald Trump, đã gây bất ngờ cho giới quan sát, khi giành chiến thắng trong vòng hai, ngày 25/10/2026.

Trọng Thành RFI 29/10/2026 – 15:26

Kể từ cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên sau chế độ độc tài quân sự năm 1989, chưa có ứng cử viên tổng thống nào thua phiếu trong vòng một lại có thể chiến thắng trong vòng đấu quyết định. Chưa kể đến các áp lực đối với Brazil từ nước Mỹ, thời Donald Trump, đang kéo hầu hết các quốc gia Nam Mỹ trở lại trong quỹ đạo của Washington. Làm thế nào phe của tổng thống Lula đảo ngược được tình thế trong vòng hai ?

Cú sốc ‘‘mùng 4 tháng 10’’: Các mạng xã hội cánh tả bừng tỉnh

Kết quả bỏ phiếu vòng một là một cú sốc với phe Lula. Từ chỗ được coi là bên về đầu, tổng thống mãn nhiệm chỉ nhận được hơn 45% phiếu bầu, thua đối thủ 2 điểm (hai triệu phiếu). Ba ứng cử viên bị loại trong vòng một, nhận được từ hai đến ba triệu phiếu bầu, là chính trị gia thiên hữu. Đa số phiếu bầu của ba ứng viên này nhiều khả năng sẽ được dồn cho thượng nghị sĩ Flavio Bolsonaro.

Thất bại dường như không thể tránh khỏi. Nhà hoạt động nghiệp đoàn lão luyện Luiz Inácio Lula da Silva, 81 tuổi, đắc cử tổng thống lần đầu tiên từ năm 2002, và đã đứng đầu đất nước qua ba nhiệm kỳ tổng thống, và đảng Lao Động (PT) của ông đứng trước bờ vực sụp đổ, đặc biệt trong bối cảnh đảng cực hữu PL của Flavio Bolsonaro giành thắng lợi áp đảo trong cuộc bầu cử Hạ Viện và một phần Thượng Viện cùng ngày 04/10.

Sau thất bại vòng một, tổng thống mãn nhiệm đặt mục tiêu vận động đi bầu đối với các cử tri vắng mặt, trong số 33 triệu người, là giải pháp chính cho phép cứu vãn tình thế. Trong vòng hai của cuộc bầu cử, đã có thêm ba triệu người đi bỏ phiếu. Tuy nhiên chỉ riêng việc huy động nhóm cử tri này hoàn toàn không đủ giúp đảo ngược thế cờ. Trả lời RFI Tiếng Việt, anh Luciano Oliveira, 38 tuổi, một công dân Brazil, tóm lược một số nét chính đã dẫn đến thắng lợi ngoạn mục của Lula:

‘‘Đó là một cuộc bầu cử vô cùng sít sao và đầy khó khăn, nhưng chúng tôi đã xoay chuyển được tình thế. Lula có thể đảo ngược kết quả nhờ một chiến dịch quy mô lớn, đặc biệt là trên mạng xã hội, với mục tiêu tìm kiếm sự ủng hộ và thuyết phục những cử tri trước đó đã bỏ phiếu cho các ứng cử viên khác trong vòng đầu. Nỗ lực này còn được tiếp sức bởi các nghệ sĩ và ca sĩ Brazil. Họ kêu gọi công chúng tìm hiểu kỹ lưỡng hơn và xem xét sâu sát chương trình hành động của mỗi ứng cử viên.

Đây thực sự là một chiến dịch quy mô lớn trên mạng xã hội, kêu gọi tất cả mọi người, từ người trẻ nhất đến người lớn tuổi nhất, cùng tham gia. Họ thậm chí còn khuyến khích cả những người không bắt buộc phải bỏ phiếu theo luật định hãy đăng ký, hãy thực hiện quyền công dân của mình. Những người trên 70 tuổi, nhóm đối tượng không còn nghĩa vụ phải đi bầu, và cả những người bị hạn chế về thể chất cũng đã đến các điểm bỏ phiếu. Đó chính là cách mà ông ấy đã xoay chuyển được kết quả.’’

André Janones, viên tướng điều hành ‘‘đội quân mạng của Lula’’

Giới quan sát Brazil và quốc tế nhất loạt công nhận, nỗ lực vượt bậc của cánh tả trong việc chiếm lĩnh mạng xã hội được xem lại một phương tiện quyết định cho phép giành được sự ủng hộ của cử tri. André Janones, thành viên đảng bảo vệ môi trường REDE, người vừa tái đắc cử dân biểu, đã thúc đẩy một cuộc chiến toàn diện trên không gian số, với một kênh riêng trên mạng WhatsApp để vận động cho ứng viên tổng thống mãn nhiệm, mang tên ‘‘Exército do Lula’’ (‘‘Đội quân của Lula’’). ‘‘Đội quân của Lula’’ đã nhanh chóng thu hút 10 triệu người tính đến cuộc bỏ phiếu lần hai.

Tổng thống Lula cũng thừa nhận sai lầm, quyết định tập trung vào mạng xã hội. Lan truyền trong dư luận tuyên bố của Lula tự gọi mình là ‘‘vua selfie’’. Một thay đổi đáng kể đối với chính trị gia từng tự hào không sở hữu điện thoại di động. Nghị sĩ André Janones, 42 tuổi, chính là người đã được Lula nắm tay giơ cao vào thời điểm ông chính thức tuyên bố đắc cử.

Trả lời RFI tiếng Việt, cô Laura Erber, công dân Brazil, cho biết sự ra đời của ‘‘Đội quân của Lula’’ đã gây phấn khích khác thường, làm dấy lên hy vọng về một ‘‘virada’’ (đảo ngược tình thế, trong tiếng Bồ Đào Nha). Laura Erber, tham gia ngay sau khi ‘‘Đội quân của Lula’’ chính thức được thành lập, cho biết :

‘‘Mỗi ngày, chúng tôi nhận được các hướng dẫn về cách thức vượt qua sự thiên vị của thuật toán và thoát khỏi những ‘‘bong bóng thông tin’’ của chính mình. Chiến lược bao gồm việc lan tỏa một biểu tượng cụ thể, ví dụ như sử dụng biểu tượng cảm xúc (emoji) lá cờ Brazil. Việc này không chỉ giúp chúng tôi “lách” qua được các thuật toán, mà còn mang ý nghĩa quan trọng về mặt chính trị và văn hóa. Kể từ năm 2013, phe cực hữu đã chiếm lấy và biến biểu tượng đó thành của riêng họ. Vì vậy, hôm nay, 17/10, chúng tôi đã thực hiện một hành động phối hợp : vào lúc 9 giờ sáng theo giờ Brazil, tất cả mọi người cùng đăng một bức ảnh bản thân mặc chiếc áo màu vàng của đội tuyển bóng đá quốc gia Brazil, hay còn gọi là ‘‘Seleção’’, đồng thời dùng ngón tay tạo thành hình chữ “L” để ủng hộ Lula.’’

Đảng cực hữu chiến thắng áp đảo trong bầu cử Lập pháp : Nguy cơ Brazil ngả mạnh sang độc tài

Việc đảng Tự Do của ứng cử viên cực hữu Flavio Bolsonaro giành thắng lợi lớn trong cuộc bỏ phiếu bầu Hạ Viện và một phần Thượng Viện Brazil, ngày 04/10, khiến nguy cơ Brazil ngả mạnh sang độc tài càng hiện rõ. Ngay sau cuộc bỏ phiếu, ứng cử viên Bolsonaro tuyên bố, nếu chiến thắng ngày 25/10 tới, sẽ trả tự do cho cha mình, Jair Bolsonaro, cựu nguyên thủ quốc gia hiện đang thụ án tù 27 năm với hình thức quản thúc tại gia, vì tội âm mưu đảo chính. Ứng cử viên này còn nhấn mạnh nhiều lần là sẽ để Bolsonaro Cha trao cho tổng thống tân cử, Bolsonaro Con, “dải băng tổng thống vào ngày lễ đăng quang”. Trước đó, Bolsonaro Con cam kết mạnh mẽ sẽ mở rộng lệnh ân xá cho những người ủng hộ Bolsonaro Cha, từng tham gia các cuộc bạo loạn ngày 8 tháng 1.

Năm 2025, đa số các thẩm phán Tòa án Tối cao đã kết luận ông Bolsonaro Cha phạm tội cầm đầu một ‘‘tổ chức tội phạm’’ âm mưu duy trì quyền lực theo kiểu độc tài. Chính những thẩm phán này có thể sẽ trở thành đối tượng tấn công của phe cựu hữu đang ở thế mạnh chưa từng có tại Thượng viện. Nếu Flavio Bolsonaro giành chiến thắng trong cuộc bầu cử vòng hai, phe cực hữu có nhiều khả năng sẽ có toàn quyền thực thi các kế hoạch của mình, đồng thời củng cố mối quan hệ chặt chẽ hơn với tổng thống Mỹ Donald Trump, tương tự như nhiều chính quyền khác tại châu Mỹ Latinh, như Argentina hay Colombia.

Trả lời RFI, nhà chính trị học Cláudio Couto, viện tư vấn Brazil Getulio Vargas Foundation, nhấn mạnh ứng cử viên Flavio Bolsonaro “không phải là một chính trị gia thuộc phe cánh hữu truyền thống. Chính phe cánh này từng tìm cách tiến hành đảo chính dưới thời Jair Bolsonaro (cha của thượng nghị sĩ Flavio) và thường xuyên tán dương chủ nghĩa độc tài, cụ thể là chế độ độc tài quân sự ở Brazil trước đây”.

Nền dân chủ lâm nguy và phong trào bùng phát của giới trẻ khiến các đảng phái cánh tả bất ngờ

Nỗ lực giành thế chủ động trên các mạng xã hội, mà cánh tả cầm quyền đã bỏ ngỏ kể từ năm 2013, không đủ để lý giải các huy động xã hội rộng lớn dẫn đến thắng lợi của Lula. Chính nỗi lo sợ nền dân chủ bị hủy hoại – dẫn đến việc các thành quả bị tước đoạt, nếu phe cực hữu nắm trọn quyền lực – mới là động lực chính khiến đông đảo giới trẻ xuống đường, và tham gia vào các hoạt động cổ vũ cho Lula. Ông Luiz Fernando Lobo, đạo diễn sân khấu, một nhà hoạt động xã hội Brazil kỳ cựu, nhận định:

‘‘Tôi nghĩ điều đang xảy ra ở Brazil hiện nay là những người trẻ thuộc mọi tầng lớp xã hội, đặc biệt là những người vào đại học, nhưng lại không mấy quan tâm đến chính trị, vào thời điểm này, khi họ cảm thấy rằng phe cực hữu sắp tước đoạt tất cả các quyền của họ. Họ đang huy động lực lượng để bảo vệ những quyền lợi mà họ đã giành được kể từ sau năm 2002 – tức từ khi Lula đắc cử tổng thống nhiệm kỳ đầu tiên. Tôi nghĩ rằng những thành tựu như vậy đã là kết quả của cả một tiến trình tranh đấu rất dài. Cuộc bầu cử này đã tạo ra một phong trào quần chúng mới. Và đây là điều rất mới mẻ ở Brazil !’’

Sử gia Anaïs Fléchet, chuyên về Brazil, trong một cuộc trả lời phỏng vấn báo Le Monde ghi nhận : ‘‘Các nhà hoạt động kỳ cựu của đảng Lao Động (PT), những người đã tham gia mọi cuộc biểu tình kể từ thập niên 1980, cho biết họ chưa từng thấy số lượng người xuống đường đông đảo đến như vậy. Phong trào huy động mang tính tự phát cao này khởi nguồn từ ‘thế hệ Z’ (Gen Z), khiến ngay cả ban lãnh đạo PT cùng đội ngũ vận động tranh cử của Lula phải bất ngờ.’’

Trả lời ban Brazil đài RFI, nhà chính trị học Gaspard Estrada, chuyên gia về Mỹ Latinh, thành viên của phòng nghiên cứu Nam bán cầu (Global South Unit) tại Trường Kinh tế London (LSE), chia sẻ nhận định này: ‘‘Tôi tin rằng bài học cơ bản từ vòng bầu cử này là phần lớn các hoạt động huy động cử tri, cả trên đường phố lẫn trực tuyến, nhằm ủng hộ tổng thống Lula đều là những phong trào tự phát (movimentos espontâneos, orgânicos), không phụ thuộc vào chiến dịch tranh cử chính thức, mà xuất phát từ mong muốn thực sự của xã hội dân sự trong việc ngăn chặn phe cực hữu trở lại nắm quyền”.

***

Nhiều yếu tố đã dẫn đến việc Lula đảo ngược được thế cờ. Ngoài nỗ lực huy động các cử tri không đi bỏ phiếu vòng một, đặc biệt là dân cư các vùng Đông Bắc, căn cứ địa truyền thống của Lula và đảng Lao Động, thành công lớn của những người ủng hộ tổng thống cánh trung tả là đã giành thêm được hơn 4 triệu phiếu bầu tại vùng Đông Nam – gồm ba bang São Paulo, Rio de Janeiro và Minas Gerais, trái tim kinh tế của Brazil, nơi tập trung khoảng 40% dân số, vốn là địa bàn truyền thống của cánh hữu. Trong vòng 2, đa số cử tri bang Minas Gerais đã bỏ phiếu cho Lula, trái ngược với vòng 1.

Việc cánh tả cấp tốc học cách chiếm lĩnh các mạng xã hội, và giới trẻ huy động mạnh mẽ ngay tại các khu vực cánh hữu chiếm thế thượng phong, để chống lại nguy cơ cực hữu nắm toàn bộ quyền lực, được coi là hai nguyên nhân chủ đạo khiến thế cờ đảo ngược. Ngay sau khi thất bại trong vòng hai, thượng nghị sĩ Bolsonaro – hiện đang bị tư pháp nhắm đến về cáo buộc tham nhũng rửa tiền – đã bỏ trốn sang Mỹ, lên án ‘‘bầu cử gian lận’’ và khẳng định mình mới là ‘‘lãnh đạo thực sự’’ của Brazil. Nền dân chủ Brazil đứng trước một thách thức mới.