RFI
Theo điều tra của báo Mỹ The New York Times, có khả năng quyết định xuất phát từ cánh diều hâu, với lập trường cực đoan nhất, trong cỗ máy quyền lực ở Teheran. Phe này luôn thiên về một giải pháp quân sự để đòi Washington nhượng bộ và ngay từ đầu đã chống đối thỏa thuận khung với « Quỷ dữ Satan » là Hoa Kỳ.
Chuyện gì đã xảy ra ngày 07/07/2026 vào lúc tổng thống Iran, Massoud Pezeshkian, đang có mặt tại Irak, tổ chức tang lễ cho giáo chủ Ali Khamenei ?
Căn cứ vào các nguồn thạo tin trong hàng ngũ các quan chức cao cấp và cựu lãnh đạo Iran cũng như từ phía một số thành viên thuộc Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo, báo The New York Times cho biết hôm 07/07/2026 tức là hơn ba tuần sau thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran, ba tàu thương mại bị tấn công, một tàu chở khí đốt của Qatar ở eo biển Hormuz bị phóng hỏa. Tổng thống Massoud Pezeshkian hôm đó đã thực sự bị bất ngờ. Ông lên án một hành động « vô trách nhiệm » và đòi một lời giải thích.
Massoud Pezeshkian lập tức liên lạc với tổng tư lệnh Lực Lượng Vệ Binh Hồi Giáo, tướng Ahmad Vahidi. Nhân vật này giải thích ông không phải là người ra lệnh cho vụ oanh kích này hôm đó và đã « không được thông báo trước » về hành vi này. Tại Teheran, Hội Đồng Tối Cao An Ninh Quốc Gia, một trong những cơ quan quyền lực nhất, điều phối các chiến dịch quân sự và tiến trình đàm phán, cũng được cho là đã bị « gạt ra bên ngoài » quyết định tấn công hôm 07/07/2026.
Vậy thì ai ra lệnh nhắm vào các tàu thương mại và đốt tàu chở khí hóa lỏng của Qatar ?
Vẫn theo nhật báo Mỹ có khả năng cấp chỉ huy trên thực địa đã được lệnh tấn công mọi tàu bè vi phạm quyền kiểm soát của Iran tại eo biển Hormuz mà không cần phải hỏi ý của bộ chỉ huy trung ương của Vệ Binh Cách Mạng.
Theo ghi nhận của The New York Times, quyền hạn của « các chỉ huy trên thực địa có thể đã được mở rộng và họ được tự chủ hơn ». Mehrzad Boroujerdi chuyên gia về Iran thuộc Đại Học Khoa Học và Cộng Nghệ ở Missouri -Hoa Kỳ, cho rằng trong bối cảnh chiến tranh, « nhiều viên chỉ huy trên thực địa đã được quyền tự đưa ra quyết định trong trường hợp Iran bị tấn công ». Thế nhưng khai hỏa với nguy cơ phá vỡ một thỏa thuận vừa ký kết với Mỹ là một quyết định mang tính rủi ro quá lớn, « vượt quá thẩm quyền của những viên chỉ huy ở cấp địa phương ». Lệnh nhắm vào tàu bè ở eo biển Hormuz ba tuần sau thỏa thuận khung chấm dứt xung đột « phải do một cấp cao hơn » đưa ra.
Theo ba trong số các nguồn thạo tin được báo Mỹ trích dẫn, rất có thể lệnh khai hỏa đó xuất phát từ giáo sĩ Hossein Taeb, cựu lãnh quan tình báo của Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Iran. Ngay từ đầu nhân vận này mạnh mẽ phản đối hiệp định khung với Hoa Kỳ. Đứng đầu ngành tình báo trong 20 năm, Hossein Taeb được cho là đã thuyết phục được tân lãnh tụ Iran, Mojtaba Khamenei rằng chấm dứt chiến tranh hồi tháng 6/2026 là một « sai lầm ».
Nắm trong tay ngành tình báo, Hossein Taeb còn có ảnh hưởng rất lớn trong bộ máy an ninh. Gần đây ông này được bổ nhiệm lãnh đạo Basij lực lượng dân quân với nhiệm vụ trấn áp các cuộc biểu tình trong nước. Dường như cũng Hossein Taeb đã có tiếng nói quyết định trong việc chọn con trai cố giáo chủ Khamenei là Mojtabar Khamenei vào chức vụ lãnh đạo tối cao Iran.
Song vẫn theo quan điểm của giáo sư Mehrzad Boroujerdi, đành rằng Hossein Taeb là chính khách quyền lực bậc nhất lãnh trong hậu trường nhưng cũng không chắc ông này là người duy nhất dám đưa ra quyết định phá vỡ thỏa thuận ngừng bắn với Hoa Kỳ và rất có khả năng Taelb đã phối hợp với tướng Vahidi cùng nhiều quan chức cao cấp khác khi ra lệnh cho cuộc oanh kích hôm 07/07/2026.
Hamidreza Azizi, nhà phân tích cấp cao chuyên về Iran thuộc trung tâm nghiên cứu về các cuộc khủng hoảng quốc tế, International Crisis Group, cũng đưa ra phân tích với tất cả sự thận trọng tương tự : « Rất khó để tin là một quyết định có thể mang theo nguy cơ chiến tranh lại bùng nổ, lại được đặt trong tay một cá nhân ». Nói cách khác, các chuyên gia nêu lên trách nhiệm « tập thể » của những thành phần cứng rắn nhất trong chế độ, « trong bộ máy an ninh của Iran ».
Trên bàn cờ chính trị Iran, có dấu hiệu tổng thống Massoud Pezeshkian bị « gạt qua một bên » trong những quyết định then chốt của đất nước, do nhân vật này bị coi là « nhu nhược » quá dễ nghe lời đường mật của kẻ thủ. Tổng thống Pezeshkian lại là một thành viên Hội Đồng Tối Cao An Ninh cho nên định chế này đôi khi cũng không bắt buộc phải được thông báo tất cả những quyết định quan trọng nhất.
Thêm vào đó là sự chia rẽ sâu rộng không kém ngay trong hàng ngũ Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng : Một bên là phe chủ trương chấm dứt chiến tranh bằng đối thoại với Hoa Kỳ và bên kia thì chỉ tin vào sức mạnh quân sự.
Chủ tịch Quốc Hội Iran, người đồng chủ trì phái đoàn đàm phán với Mỹ, Mohammed Bagher Galibaf tuy cũng là thành viên Vệ Binh Cách Mạng nhưng lại được coi là một chính trị gia ôn hòa. Ông quan niệm đàm phán để giảm nguy cơ một cuộc đối đầu quân sự với Hoa Kỳ và dỡ bỏ hay giảm nhẹ chính sách cấm vận đang bóp ngạt kinh tế Iran là ưu tiên. Ở góc đài bên kia, thành phần cứng rắn nhất cho rằng chính áp lực và một sự leo thang có chừng mực mới có thể buộc Washington phải nhượng bộ.
Báo The New York Times bình luận : Trong toàn cảnh rạn nứt này, chỉ có lãnh tụ tối cao Iran mới có thể xoa dịu tình hình. Hiềm nỗi từ tháng 3/2026 khi chính thức được chỉ định kế vị cha là giáo chủ Ali Khamenei, thì Mojtaba Khamenei đến nay chưa từng xuất hiện trước công chúng. Ngay cả những lãnh đạo cao cấp nhất ở Teheran hiện nay cũng không biết có bao nhiêu người từng được gập tân lãnh đạo Iran, trực tiếp trao đổi hay nhận lệnh từ Mojtaba Khamenei.
Chuyên gia về Iran đại học Hoa Kỳ Missouri nói đến một sự « trống vắng trên phương diện chính trị ở Teheran » và điều này nguy hiểm ở chỗ, bất kỳ một nhà lãnh đạo nào cũng có thể đưa ra một quyết định nhân danh ông.
Quyền lực tại Teheran hiện nay theo báo The New York Times đang trong tay nhóm tướng lĩnh « cực kỳ bảo thủ » và dường như cũng chính nhóm này đã lên kế hoạch « gia tăng các cuộc tấn công nhắm vào những lợi ích của Hoa Kỳ và đồng minh của Mỹ trong khu vực, với sự hỗ trợ của lực lượng Houthi tại Yemen và các nhóm vũ trang Hồi Giáo Shia tại Irak ».
Vấn đề đặt ra là quyền lực do cánh bảo thủ Iran nắm giữ không chỉ làm đảo lộn thế cân bằng trên bàn cờ chính trị tại quốc gia Hồi Giáo này mà còn đe dọa an ninh và ổn định của cả vùng Vịnh và Trung Đông cũng như đến toàn thế giới. Các đợt tấn công lực lượng Houthi tại Yemen đã tiến ở Hồng Hải, drone của các nhóm vũ trang Shia từ Irak nhắm vào các đường ống dẫn dầu phía tây Ả Rập Xê Út là những bằng chứng cụ thể nhất chứng minh điều này.
