Dưới góc nhìn “tam quyền phân lập”, cái nguy nhất không phải chỉ là một tổng thống thích bẻ luật, mà là nhánh lập pháp tự nguyện biến mình thành… tấm thảm chùi chân: bỏ qua quyền hiến định của mình, rồi ngạc nhiên khi hành pháp ngày càng phình to. Vai trò của Mike Johnson trong bức tranh đó là then chốt — không phải vì ông “một mình làm sụp đổ Quốc hội”, mà vì ông chọn cách lãnh đạo biến đa số mong manh thành cơ chế phục tùng, thay vì thành cơ chế kiểm soát.
1) “Đa số 1 phiếu” biến Speaker thành con tin của phe nổi loạn
Khi đa số quá mỏng, mỗi lá phiếu trong nội bộ đảng trở thành “quyền phủ quyết” thực tế. Hệ quả là: Speaker không còn điều phối được nghị trình theo lợi ích thể chế, mà bị ép chạy theo từng nhóm nhỏ trong caucus để sống sót qua các thủ tục bỏ phiếu. Nhiều quan sát ở Capitol Hill mô tả các cuộc bỏ phiếu từng “routinely” nay thành “nail-biters”, cho thấy quyền lực của Speaker bị bào mòn bởi chính cấu trúc đa số mong manh.
Nhưng cấu trúc chỉ là điều kiện. Lựa chọn của Johnson mới quyết định Quốc hội phản ứng thế nào:
-
Một Speaker coi Quốc hội là đồng chủ thể quyền lực, sẽ tận dụng đa số mỏng để điều đình lưỡng đảng (đổi lại là giám sát mạnh tay, ràng buộc chi tiêu, kỷ luật ủy quyền).
-
Một Speaker coi ưu tiên là không làm phật ý tổng thống, sẽ dùng thủ tục để né biểu quyết, “câu giờ”, và khóa các nỗ lực giám sát — tức là tự tháo chốt quyền lực Article I.
Dan Rather gọi đó là “Doormat Branch”: nhánh lập pháp tự đặt mình ở vị trí quỳ. Và trong câu chuyện bạn nêu, Johnson hiện lên như “người quản lý rủi ro chính trị” cho Trump hơn là “người bảo vệ đặc quyền Quốc hội”.
2) Mike Johnson và sự “tự tước quyền” của Article I: thuế quan là ví dụ kinh điển
Quyền đánh thuế và điều tiết thương mại là trái tim Article I. Khi tổng thống áp thuế diện rộng bằng các cơ chế “khẩn cấp” (IEEPA hoặc tương tự), đó luôn là vùng xám: hành pháp vin vào luật ủy quyền; lập pháp hoặc thu hồi ủy quyền / chặn ngân sách / sửa luật, hoặc… làm ngơ.
Vấn đề bạn chỉ ra là đúng: nếu tòa tối cao chậm trễ, thiệt hại kinh tế và tiền lệ chính trị tích tụ theo thời gian; và khi phán quyết đến muộn, “đã rồi” rất khó đảo. Các phân tích theo dõi kiện tụng thuế quan IEEPA cho thấy nhiều vụ hoàn thuế ở tòa thương mại (CIT) còn bị “stay” chờ Tối cao Pháp viện, tức là cả hệ thống tư pháp cũng đang vận hành chậm trước một cú sốc chính sách.
Trong bối cảnh đó, đáng lẽ Quốc hội phải là phanh chính:
-
Phanh ngân sách (appropriations riders)
-
Sửa/thu hẹp ủy quyền khẩn cấp
-
Buộc báo cáo định kỳ, tự động hết hiệu lực (sunset)
-
“Fast-track disapproval” để Quốc hội có quyền phủ quyết thật sự
Nhưng nếu Speaker chủ động “đỡ đòn” cho hành pháp, phanh này bị tháo. Kết quả là: tòa án trở thành nơi duy nhất người dân còn trông chờ, và khi tòa chậm, dân chịu trận.
3) “Né biểu quyết” là kỹ thuật quyền lực — và cũng là kỹ thuật phá Quốc hội
Một Quốc hội sụp không phải vì thua phiếu công khai, mà vì mất thói quen bỏ phiếu những vấn đề cốt lõi. Speaker kiểm soát “đầu vào” của dân chủ: cái gì được đưa ra sàn, cái gì bị chôn ở ủy ban, cái gì bị bẻ thủ tục để không bao giờ thành “recorded vote”.
Trong các thời điểm khủng hoảng, thủ thuật né biểu quyết tạo ra ba hệ quả lớn:
-
Mất trách nhiệm giải trình (accountability)
Cử tri không còn “phiếu bầu để nhớ”—vì không có lá phiếu nào được ghi nhận. -
Hành pháp tích lũy tiền lệ
Mỗi lần Quốc hội không phản ứng, hành pháp có thêm một viên gạch “thực tiễn hiến định” (constitutional practice): làm được thì lần sau làm tiếp. -
Nội bộ Quốc hội học được bài học sai
“Muốn sống sót trong đảng, đừng đụng tổng thống.” Từ đó, Quốc hội biến thành nơi làm truyền thông, không phải nơi làm luật.
Đây là điểm “sụp đổ институ chế”: quyền lực vẫn tồn tại trên giấy, nhưng ý chí sử dụng quyền lực bị triệt tiêu.
4) Đòn bẩy của Trump lên Quốc hội: sơ bộ (primary), và Johnson chọn cách… đầu hàng
Trump có hai công cụ hiệu quả:
-
Đe dọa “primary” (đốt sự nghiệp chính trị)
-
Khuấy động truyền thông để làm nhục người lệch hàng
Trong môi trường đó, Johnson có thể làm hai kiểu “kỷ luật”:
-
Kỷ luật để bảo vệ Quốc hội (đặt ranh đỏ: ngân sách, thuế quan, chiến tranh, giám sát)
-
Hoặc kỷ luật để bảo vệ Trump (trừng phạt người dám kiểm soát)
Những gì bạn mô tả (và Dan Rather nêu) là kiểu thứ hai: Johnson đặt ưu tiên “không cản Trump”. Khi Speaker tự nhận vai trò đó, Quốc hội từ “đối trọng” thành “phụ tá”.
5) Hệ quả đối ngoại: đồng minh phản đòn, và chi phí rơi vào dân Mỹ
Bạn nhắc Greenland và EU phản ứng mạnh: đây không chỉ là drama ngoại giao; nó là phí bảo hiểm địa chính trị mà thị trường bắt người Mỹ trả.
Ví dụ, phản ứng của châu Âu trước các đe dọa liên quan Greenland đã leo thang đến mức Nghị viện châu Âu cân nhắc/đã đình lại tiến trình một thỏa thuận thương mại EU–Mỹ, coi đó như đòn bẩy chính trị.
Khi đồng minh bắt đầu dùng thương mại và phối hợp thể chế để “khóa rủi ro Mỹ”, cái giá cuối cùng thường quay về:
-
doanh nghiệp xuất nhập khẩu
-
chuỗi cung ứng
-
niềm tin vào USD/định chế Mỹ
-
và chi phí vay nợ chính phủ (vì rủi ro chính sách)
Một lần nữa: nếu Quốc hội không giữ dây cương quyền thương mại/chiến tranh, hành pháp càng dễ tạo “cú sốc”, và đồng minh càng có lý do dựng hàng rào.
6) “Tòa tối cao chậm” không thể là cái cớ cho Quốc hội đứng im
Tòa có thể chậm vì thủ tục, vì lịch xử, vì chiến lược институ chế. Nhưng Quốc hội không có lý do chính đáng để chậm trong những thứ thuộc quyền độc quyền Article I: thuế, ngân sách, giám sát, tổ chức bộ máy.
Điều nguy nhất trong nhận định của bạn — “họ phục vụ đảng phái hơn là người dân” — là: nó mô tả đúng cơ chế. Khi Quốc hội tự biến thành công cụ đảng, nó sẽ:
-
ưu tiên thắng–thua ngắn hạn
-
né mọi hành vi có thể “gây chia rẽ nội bộ”
-
và bỏ mặc các thiết kế kiểm soát quyền lực
Đó là cách một nền cộng hòa trượt dốc: không phải bằng đảo chính, mà bằng việc cơ quan dân cử tự từ bỏ chức năng.
7) Johnson đang làm gì “đúng nghĩa Speaker” — và làm gì “ngược nghĩa Quốc hội”
Nếu nhìn bằng tiêu chuẩn cổ điển của Speaker (bảo vệ đa số, giữ ghế, thông qua nghị trình), Johnson có thể đang làm “đúng nghề”. Nhưng nếu nhìn bằng tiêu chuẩn của nhánh lập pháp trong tam quyền, ông đang làm ba việc gây sụp:
-
Hạ thấp quyền năng lập pháp xuống thành PR và thủ tục
-
Chuyển rủi ro hiến định sang tư pháp (rồi phàn nàn tòa “cản trở” hoặc “chậm trễ”)
-
Dạy cho hành pháp rằng Quốc hội sẽ không phản ứng nếu bị bắt nạt
Trong dài hạn, đó là tự triệt tiêu: giữ ghế nhưng mất quyền.
